ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਰੀਰਕ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਜਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਚਿਨ੍ਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਲ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਵਧੇਰੇ ਖਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ, ਤੇਜ਼, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਆਵਾਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਕਤ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਢੀਰ, ਬੁੱਧੀ, ਨੌਜਵਾਨੀ, ਥਿਰਤਾ, ਸਫ਼ਾਈ, ਤਪ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਯਜ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾਂ ਛੱਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਧਾਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖੰਡਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਲਗਾਤਾਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਾਰਾ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਗਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਏ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਆਪਕ, ਸਰਵਜਨ, ਸਰਵਗਿਆਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ। ਇਸ ਧਿਆਨ ਦੇ ਦੋ ਲਾਭ ਹਨ—ਪਹਿਲਾ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਇਹ ਦੋ ਲਾਭ ਜਾਣ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼—ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਸ਼ਰਧਾ, ਧੀਰਜ, ਮਮਤਾ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਕੇ ਥਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਥਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਵੇਂ—ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ—ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ ਬਾਰ੍ਹ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ, ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹ ਗੁਣਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰ੍ਹ ਗੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਯੋਗ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਹੀਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ, ਯੋਗੀ ਜੋ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਹ ਵਿਵਰਣਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਹਵਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਦੀਵਾ ਕਿੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿੱਘਨ ਦੌਰ-ਦੌਰ ਕਰ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦਸ ਵਿੱਘਨ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ—ਆਲਸ, ਭਾਰੀ ਰੋਗ, ਅਲੋੜ, ਥਾਂ 'ਤੇ ਸੰਦੇਹ, ਮਨ ਦੀ ਅਥਿਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ, ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨਾ; ਦੁਖ, ਉਦਾਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ। ਆਲਸ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸਮਤੋਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ। ਅਲੋੜ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਗਿਆਨ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਅਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਅਥਿਰਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ, ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਰਹਿਤ ਮਨੋਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਲਤ ਸਮਝ ਹੈ, ਉਹ ਗਲਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁਖ, ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ, ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁਖ ਸੰਸਾਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਹਾਂ, ਵਿਸ਼ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੁਖ ਦਿਵਯ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੋਕਣ ਤੋਂ ਆਈ ਉਦਾਸੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ, ਚਿੰਚਲਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿੱਘਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਵਿੱਚ ਦਿਵਯ ਲਕੜੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ ਹਨ। ਗਿਆਨ, ਸੁਣਨਾ, ਖ਼ਬਰ, ਵੇਖਣਾ, ਸਵਾਦ, ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ—ਇਹ ਛੇ ਵਿੱਘਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ, ਚਾਹੇ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਲੁਕਿਆ, ਪਿਛਲੇ, ਦੂਰ, ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਣਨਾ, ਸਾਰੇ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣ ਲੈਣਾ ਹੈ; ਖ਼ਬਰ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਵੇਖਣਾ, ਦਿਵਯ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਹੈ; ਸਵਾਦ, ਦਿਵਯ ਰਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਵਿੱਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।