ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਸੰਤਾਨਾ ਧਰਮ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੁੱਟਣ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨਾ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾ ਕੇ ਮਾਪਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਮਾਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਵਧਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਡੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੀ ਸਹੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਬੀਜ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਬੀਜ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਬੀਜ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ। ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਪਾਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ੇਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਮਾਨ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਡਕਾਰ ਵਿਚ, ਕੂਰਮ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਿਕਲ ਛੀਂਕ ਵਿਚ, ਤੇ ਦੇਵਦੱਤ ਉਬਾਸੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਧਨੰਜਯ ਤਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਣਮਾਪਿਆ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਤੇ ਪੂਰਾ ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਲ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਕਫ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਾਹ ਛੱਡਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਲਕਾਪਣ, ਤੇਜ਼ੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤਾਕਤ, ਚਮਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਜਵਾਨੀ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸਾਫ਼ ਸੋਚ, ਤਪ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼, ਯਜ, ਦਾਨ ਤੇ ਵਰਤ ਦਾ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੋਲਵਾਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸੁਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਫ਼ੌਰਨ ਰੋਕ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, ਧਾਰਨਾ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਣਾ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਹਿਲੇ ਨਾ, ਉਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਧਾਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਖੰਡਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਇੱਕ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਧਾਰਾ, ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਉਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਗਲਦਾਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਯੋਗ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਭਾਂਤ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਆਪਕ, ਸਦਾ ਉਚਾਰਿਤ, ਸਰਵਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣ। ਇਸ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਫਲ ਮੁਕਤੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਫਲ ਜਾਣ ਲੈਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਸ਼ਰਧਾ, ਧੀਰਜ, ਅਲੋਭਤਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਨਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਯੋਗ ਦਾ ਆਖਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਯੋਗੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਤੌਰ ਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦਾ, ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ, ਨਾ ਵੇਖਦਾ, ਨਾ ਛੂਹਦਾ, ਨਾ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਦੀ ਲੱਤ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਦੀਵਾ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਘਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਦਸ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਆਲਸ, ਭਾਰੀ ਰੋਗ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਘਾਟ, ਭੁੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ, ਪੀੜਾ, ਮਨਮੁਟਿਆ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਚਿੱਤ ਦੀ ਚੰਜਲਤਾ। ਆਲਸ ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਹੈ; ਰੋਗ ਸਰੀਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ, ਉਸ ਦੇ ਲਾਭ, ਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਯੋਗੀ ਇਸ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਗਿਆਨ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤੁਰ ਸਕੇ।