ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਇਕ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਦੀ ਰੋਕ-ਥਾਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਰੋਚਕ (ਚਮਕਦਾਰ), ਪੂਰਕ (ਭਰਨ ਵਾਲਾ), ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ (ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ)। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੱਕ ਦਾ ਰਾਸ਼ਤਾ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਪੇਟ ਵਿਚੋਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਰੇਚਕ (ਨਿਕਾਸ) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨੂੰ ਨਾ ਅੰਦਰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਵਾ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁੰਭਕ (ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ) ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ—ਰੇਚਕ, ਪੂਰਕ, ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ—ਨਾਹ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾਹ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਲਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਪ ਅਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਕਨਯਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ (ਮਧਯਮਾ) ਦੋ ਗੁਣਾ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੋਵੀ ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਬੀ ਮਾਪਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੰਬਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਰ ਪੈਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਉੱਚੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ, ਰੋਮਾਂਚ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ, ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਆਉਣਾ ਆਦਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਮਾਪ ਨੂੰ, ਨਾਂ ਜਲਦੀ, ਨਾਂ ਧੀਰੇ, ਗੋਡੇ ਨੂੰ ਗੁਮਾ ਕੇ ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾ ਕੇ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਾ ਦਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੀਜ ਬਿਨਾ। ਬੀਜ ਬਿਨਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਂ ਜਪ, ਨਾਂ ਧਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬੀਜ ਬਿਨਾ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲਾ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯਾ—ਇਹ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਹਿਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਪਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਚਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਡਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੂਰਮ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਕਲਾ ਛੀਂਕਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੇਵਦੱਤ ਉਬਾਸੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਧਨੰਜਯਾ ਤਾਂ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਣਮਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸਕ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਮਲ, ਮੂਤਰ ਤੇ ਕਫ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਖਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਮੀ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਹਲਕਾ, ਤੇਜ਼, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਆਵਾਜ਼ ਸੁਰੀਲੀ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤਾਕਤ, ਚਮਕ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਜਵਾਨੀ, ਸਥਿਰਤਾ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਮਨ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਅਤੇ ਯਜ, ਦਾਨ ਤੇ ਵਰਤ ਆਦਿਕ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕਠੇ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਜਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰੇ। ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜਲਦੀ ਰੋਕ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਧਾਰਣਾ ਉਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਧਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ; ਇਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਧਾਰਣਾ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਣਾ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਥਿਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਆਸਰਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਗਿਆਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਲਗਾਤਾਰ, ਵਿਘਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਮੰਗਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਥਰਵਣ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵਾ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ—ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ—ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਸਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ, ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਹਨ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨਯੋਗ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ। ਇਸ ਧਿਆਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਫਲ ਹਨ: ਪਹਿਲਾ ਮੋਖਸ਼ (ਮੁਕਤੀ), ਤੇ ਦੂਜਾ ਅਣਿਮਾ ਆਦਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਇਹ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਿਆਨ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼—ਉਹ ਯੋਗ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਧੀਰਜਵਾਨ, ਅਲੋਭੀ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜਪ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਥੱਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁੜ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ ਜਲਦੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਬਾਰਾਂ ਸਾਹਾਂ ਤਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦਾ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਧਿਆਨ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਤਕ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ, ਇੰਦਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।