ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਚਲਚਲਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਮਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਯੋਗ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਉਸੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਦੇਖਣਯੋਗ ਜਾਂ ਸੁਣਨਯੋਗ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਪੂਰਨਤਾ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪੇ ਹੀ ਵਿਛੋੜਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰਿਆਂ ਯੋਗਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ (ਜਿਵੇਂ ਸਵਸਤਿਕ ਆਸਨ ਆਦਿ), ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਸ਼ੈਵ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਮਿਕ ਆਗਮ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ, ਅਚੌਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ — ਇਹ ਪੰਜ ਚੀਜ਼ਾਂ ਯਮ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ — ਇਹ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਆਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ, ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ, ਵੀਰ, ਸਿਧ, ਪਰਿਅੰਕ ਅਤੇ ਮਨ-ਚਾਹਿਆ ਆਸਨ — ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਾਂਸ ਦੀ ਨਿਯਮਤਤਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੇਚਕ (ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ), ਪੂਰਕ (ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ), ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ (ਰੋਕਣਾ)। ਜਦੋਂ ਇਕ ਨੱਕ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਦੂਜੇ ਰਾਹੀਂ ਪੇਟ ਦੀ ਹਵਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੇਚਕ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਭਰਨਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲੈ ਆਉਣਾ — ਇਹ ਪੂਰਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਬਾਹਰ ਆਉਂਦੀ, ਤੇ ਸਰੀਰ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ — ਰੇਚਕ, ਪੂਰਕ, ਕੁੰਭਕ — ਨਾ ਜਲਦੀ ਹੋਣ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਲੱਗਣ; ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਕਨ੍ਯਕਾ, ਮਧ੍ਯਮਾ, ਉਤ੍ਤਮਾ ਅਤੇ ਉਤ੍ਕ੍ਰਿ਷ਟ। ਕਨ੍ਯਕਾ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਚੱਕਰ ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਾਪ, ਮਧ੍ਯਮਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੁਣਾ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਚੋਵੀ ਮਾਪ, ਉਤ੍ਤਮਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਛਬੀ ਮਾਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬ, ਆਨੰਦ, ਰੋਮਾਂਚ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ, ਬੁੜਬੁੜਾਹਟ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ, ਮੋਹ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਘੁੱਟਣ ਦੇ ਗੇੜੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਨਾ ਜਲਦੀ, ਨਾ ਹੌਲੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਪ ਉਪਰਲੇ ਪੱਧਰ ਤੇ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ ਵਾਲਾ (ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਸਮੇਤ) ਅਤੇ ਅਬੀਜ (ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ)। ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਅਬੀਜ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਜ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ: ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਆਨ। ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ, ਧਨੰਜਯ — ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਿਲਜਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਨ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਡਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੂਰਮ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਕਲ ਛੀਂਕ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਦੱਤ ਉਬਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜਦ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਣਮੁੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਿਆਸੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਂਸ ਤੇ ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਮਲ, ਮੂਤਰ, ਕਫ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਲਕਾਪਣ, ਚੁਸਤਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਵਧੀਆ ਆਵਾਜ਼, ਸਾਰੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਤਾਕਤ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਨੌਜਵਾਨੀ, ਟਿਕਾਉਪਣ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਮਨ, ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ, ਅਤੇ ਯਜ, ਦਾਨ, ਵਰਤ ਆਦਿ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲਾਭ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਛੇਵੀਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ — ਜੇ ਮਨ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਹਿਲਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।