ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਮੂਲ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਉਸਦਾ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ, ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣਿਆ, ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਹ ਵਿਦਿਆ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲੱਭ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਯੋਗ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਉਪਾਏ, ਇਸਦੇ ਅੰਗ, ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲਕੜੇ (ਉਦੇਸ਼) ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਮੌਤ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਯੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ? ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ, ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫਰਕ ਕੀ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ! ਤੂੰ ਬੜੀ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਚਲਨ ਰੋਕ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ 'ਯੋਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਨ: ਮੰਤ੍ਰ ਯੋਗ, ਸਪਰਸ਼ ਯੋਗ, ਭਾਵ ਯੋਗ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਭਾਵ ਯੋਗ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਹਾ-ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਯੋਗ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਇਹੀ ਯੋਗ ਸਵਾਸ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਪਰਸ਼ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭਾਵ ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਭਾਵ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਤੱਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਨਿਰਗੁਣ) ਸਵਭਾਵ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਗਤਿ ਸ਼ੈਵ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਥੇ ਇਹੀ ਮਹਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਪਰ ਯੋਗ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਦਿਖਦੇ ਤੇ ਸੁਣਦੇ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਇਹ ਵੈਰਾਗ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਤਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਯੋਗ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅਠ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਮ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਆਸਨ (ਜਿਵੇਂ ਸਵਸਤਿਕ ਆਦਿ) ਆਦਿ ਇਸਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਅਠ ਅੰਗ ਹਨ, ਜਿਹਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਯੋਗ—ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੈਵ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ, ਅਚੌਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੌਚ (ਸੁੱਚਤਾ), ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਜਪ ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਆਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਸਤਿਕ, ਪਦਮ, ਅਰਧਚੰਦ, ਵੀਰ, ਸਿੱਧ, ਪਰਿਅੰਕ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਸਨ—ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਸਾਂਸ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ 'ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ: ਰੇਚਕ (ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ), ਪੂਰਕ (ਭਰਨਾ) ਅਤੇ ਕੁੰਭਕ (ਰੋਕਣਾ)। ਇੱਕ ਨੱਕ ਨੂੰ ਅੰਗੁਠੇ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਪੇਟ ਦੇ ਹਵਾ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਰੇਚਕ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਰਨਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ ਪੂਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ, ਰੇਚਕ ਆਦਿ, ਨਾ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਲਾਉਣੀ ਹੈ; ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੇਚਕ ਆਦਿ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਨ੍ਯਕ ਆਦਿ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਪ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਕਨ੍ਯਕ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਧ੍ਯਮ ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਚੌਵੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ; ਉੱਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਛਬੀ ਮਾਪਾਂ ਦੀ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬ, ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਉੱਚ ਕੋਟਿ ਦੇ ਯੋਗੀ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ, ਰੋਮਾਂਚ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ, ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਗੜਬੜ, ਚੱਕਰ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਘੁੱਟਣ ਨੂੰ ਗੋਲ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਨਾ ਹੌਲੀ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਚਟਕਾਉਣ—ਇਹ ਮਾਪ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਪ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾ ਜਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਿਆਨ; ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜਪ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਬਿਨਾ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੀਜ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਸਮਾਨ, ਉਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਲ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਿਲਚਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭੋਜਨ ਆਦਿ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਪਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਨ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਉਹ ਵਾਯੂ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ-ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਲਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਗ ਡਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਕੂਰਮ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਕਲ ਛੀਂਕਣ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਦੱਤ ਉਬਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਅਣਮਾਪੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਇਹ ਅੰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਚਤ ਅਭਿਆਸ, ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ-ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰੀਤ ਹੈ।