ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੇ ਥੱਲੇ ਚੌਕੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਕੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਨਿਯਮਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਛਿੜਕਾਈ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੇਕਰ ਲਿੰਗ ਜਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਢੀਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸੇ ਟੁੱਟ ਗਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਿੰਗ ਕਿਸੇ ਜਲਾਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਥੋਂ ਹਟਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿਹੜਾ ਢੰਗ ਠੀਕ ਲੱਗੇ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੋਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਦੋ ਦਿਨ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਛਿੜਕਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਨ ਪੂਜਾ ਛੱਡੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਵੀਂ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਛਿੜਕਾਈ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਛਿੜਕਾਈ ਦੀ ਰੀਤ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਠ-ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗਉ-ਉਤਪਾਦ ਤੇ ਦਰਭਾ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਛਿੜਕਾਈ ਲਈ ਰੱਖੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਦੇ ਹੋਏ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ੧੦੮ ਵਾਰੀ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਹੱਥ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ੧੦੮ ਵਾਰੀ, ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਚੌਕੀ ਤੱਕ ਛੂਹ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਜੋ ਮੂਲ ਤੱਤ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧੰਨ ਭਗਵਾਨ ਵਲੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਲਭ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਆਧਾਰ, ਅੰਗ, ਵਿਧੀ ਤੇ ਲਕੜੀ ਬਾਰੇ। ਜੇਕਰ ਮੌਤ ਯੋਗ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਕੋਈ ਐਸਾ ਉਪਾਇ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲਵੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ? ਇਸ ਬਾਰੇ, ਉਸਦੇ ਕਾਰਣ, ਸਮੇਂ, ਤਰੀਕਿਆਂ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਪੱਧਰਾਂ ਬਾਰੇ, ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ। ਤੂੰ ਸਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੈਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ, ਸਪਰਸ਼-ਯੋਗ, ਭਾਵ-ਯੋਗ, ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਭਾਵ-ਯੋਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਹਾ-ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਚਲ ਬਿਲਕੁਲ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ-ਯੋਗ ਹੈ। ਇਹੀ ਯੋਗ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਪਰਸ਼-ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਭਾਵ-ਯੋਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਭਾਵ-ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰਗੁਣ ਸਵਭਾਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਚਲ ਸ਼ੈਵ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਮਹਾ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਦੇਖੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਭੀ, ਨਿੱਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਅੱਠ ਭਾਗ ਜਾਂ ਛੇ ਭਾਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਤੇ ਆਸਨ (ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਆਦਿ), ਤੇ ਹੋਰ। ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਇਹ ਛੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੈਵ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਾਮਿਕ ਆਦਿ ਆਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ, ਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ, ਅਚੌਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਜਪ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ—ਇਹ ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਸੁਵਾਸਤਿਕ, ਪਦਮ, ਅਰਧਚੰਦ੍ਰ, ਵੀਰ, ਸਿੱਧਯੋਗ, ਪਰਿਆੰਕ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੋ, ਇਹ ਅੱਠ ਆਸਨ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਠਣ ਵਾਲੀ ਸਾਹ ਦੀ ਨਿਯਮਤਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਰੋਚਕ (ਚਮਕਦਾਰ), ਪੂਰਕ (ਭਰਨ ਵਾਲੀ), ਤੇ ਕੁੰਭਕ (ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ)। ਇੱਕ ਨੱਕ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ, ਪੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਹਵਾ ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢਣੀ—ਇਹ ਰੇਚਕ (ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ) ਹੈ। ਬਾਹਰਲੀ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰ ਲੈਣਾ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਰਕ (ਅੰਦਰ ਲੈਣਾ) ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਾ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣੀ, ਨਾ ਅੰਦਰ ਲੈਣੀ, ਹਵਾ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਇਕਸਾਰ ਰਹੇ, ਘੜੇ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਰਹੇ—ਇਹ ਕੁੰਭਕ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੀਤਾਂ, ਰੇਚਕ ਆਦਿ, ਨਾ ਜਲਦੀ ਕਰਨੀ, ਨਾ ਦੇਰੀ—ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੇਚਕ ਆਦਿ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਨਾਡੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਤੱਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਨ੍ਯਕਾ ਆਦਿ ਲੜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਮਾਪ ਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਨ੍ਯਕਾ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਤੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਪ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਧਯਮ ਦੋਹਰੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚੌਵੀ ਮਾਪ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਤਮ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਛਬੀ ਮਾਪ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ, ਕੰਬ, ਆਦਿ ਲੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦ, ਰੋਮਾਂਚ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ, ਬੋਲ ਰੁਕ ਜਾਣਾ, ਚੱਕਰ ਆਉਣਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।