ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵਰਣਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਸਲੂਕ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਆਗੇ ਇਕ ਕਮਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ, ਸ਼ੈਵੀ ਅਤੇ ਵਰਧਨੀ ਸਮੇਤ, ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੀਰਿੰਚੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਚਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪ ਯਾਦ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਆਚਾਰਯ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੁੱਖ ਹਵਨ ਸੱਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਚੌਥੇ ਜਾਂ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਭੇਟ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਆਚਾਰਯ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਸੌ ਅੱਠ (੧੦੮) ਆਹੁਤੀਆਂ ਘਿਉ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੱਥ ਲਿੰਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸੱਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੇਟਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੁੱਖ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਅੱਧ ਜਾਂ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧਾ, ਬਾਕੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬੈਲ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ਾ ਦੀ ਤੁਲੀ ਨੂੰ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਗਊ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਸੁਧ ਕੀਤੀ ਹੋਈ, ਚੰਦਨ ਲਗੀ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨੌ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਨਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਹਰਿਤਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖਨਿਜ, ਬੀਜ, ਸੁਗੰਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਦ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਓਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੁੱਖ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਦੀ ਵਧੀਆ ਧਾਰ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਪੀਠੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਸਨ ਜੋੜ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਤ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਕਰਕੇ, ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਰਘਯ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪਰਦਾ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਦਸ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਸ਼ਿਵ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗੂਠਾ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਸ਼ਕਤੀ, ਫਿਰ ਵਿਦਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪੀਠੀ ਵਧਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪੀਠੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਫਿਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਆਸਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਨੰਦੀ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਮਹੇਸ਼, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਹਨ, ਜੋ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੱਥ-ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਮਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਪਾਸੋਂ ਸਤਿਕਾਰ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਪੰਜ ਭੇਟਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਭੇਟਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਹੀਂ; ਲਿੰਗ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹਰ ਥਾਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲਛਣ ਚਿੰਨ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਗ੍ਰਹਾ ਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਕੇ, ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਵਿਸਰਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਮੂਰਤੀ ਲਈ ਵਾਸ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਸਥਾਪਿਤ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ 'ਅਸਥਾਪਿਤ'। ਜੋ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਸ ਬਣਾਕੇ, ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰੇ; ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਘਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਚਿਤ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਤੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਤਦ—ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਪੱਤੇ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਰ ਘੜੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ, ਪੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮুদ্রਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੱਖੋ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕੋ। ਫਿਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਜੈਕਾਰ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ, ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਮੰਤਰ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜਾਂ, ਇੱਕ ਹੀ ਘੜਾ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਰਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੋ। ਜੇ ਲਿੰਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਜੇ ਥੋੜਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। 'ਬਾਣ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਲਿੰਗ ਚਾਹੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰੋ। ਬਾਕੀ ਲਿੰਗ, ਜੋ ਬਾਣ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਵੈਯੰਭੂ, ਦਿਵਿਆ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।