ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਨਾਰਾਯਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਤਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ "ਸੂਤਰ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭੁੱਲ ਗਏ। ਤਦ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਤੁਸੀਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਨਾਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਨਾਰਾਯਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੰਕਲਪਨਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਦਿਵਿਆ ਆਗਿਆ ਦਿਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਅਤਿ ਉੱਚਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਰਤਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਡਰ, ਆਨੰਦਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ। ਓਸ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ, ਚਮਤਕਾਰੀ, ਦਿਵਿਆ ਲਿੰਗ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ‘ਚ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਲਿੰਗ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ "ਹਾਏ!" ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਅਕਥ ਮਹਿਮਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੋ ਗਈ; ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਕੋਈ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਉੱਚਤ ਵਿਧਾਨ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ?" ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਦਸ ਪੂਜਾ-ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਥਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਬੰਧਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਚਿੱਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਅੱਠ ਜਾਂ ਪੰਜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਗੋਮਾਤਾ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਆਸਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾ ਕੇ ਉਥੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਤੋरण, ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਦਰਭਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਅੱਠ ਪਾਤ੍ਰ, ਅੱਠ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਪੂਜਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਸੋਨੇ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦਾ ਕਮਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਆਸਨ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡਾ ਮੰਚ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ—ਸਮੁਦਰ, ਵਿਭਦ੍ਰ, ਸੁਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਨੰਦਕਾ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਦੁਪੱਟਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ—ਸਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਹੇਠਾਂ ਰੱਸੀ, ਆਸਨ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਵੇ। ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਲਿੰਗ, ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇਕ ਰਾਤ ਲਈ ਉਥੇ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰੀਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਤਿਉਹਾਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ ਵੀ, ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ-ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਪਵਿੱਤਰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਬਣਾਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਘੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਆਹਵਾਨੀ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਚੌਕੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਕਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚੰਡਿਕਾ-ਕਮਲ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਥੇ ਕਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਬਿਸਤਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਫੁੱਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ, ਲਾਲ ਕਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਆਸਨ ਸਮੇਤ ਲਿੰਗ ਨੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਮਲ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ, ਸ਼ੈਵੀ ਅਤੇ ਵਰਧਨੀ ਨੂੰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ, ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹਵਨ ਕਰੇ। ਉੱਥੇ, ਅੱਠ ਰੂਪ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਜਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠ ਕਰਨ। ਵਿਰਿੰਚੀ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ; ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਹਵਨ ਸੱਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ; ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਚੌਥਾ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਹਵਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਘਿਉ ਨਾਲ 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਹੱਥ ਲਿੰਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ ਮੂਲ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ; ਸੌ, ਜਾਂ ਅੱਧਾ, ਜਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸੱਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਚੌਕੀ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੂਹ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਚੌਥਾ ਜਾਂ ਅੱਧਾ, ਅਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਅੱਧਾ, ਬਾਕੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬੈਲ ਜਾਂ ਘਾਹ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਗੱਡੀ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ, ਗੋਮਾਤਾ ਦੇ ਪੰਜ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਲਿੰਗ-ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਧੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।