ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇਕ ਅੱਖਰ ‘ਉ’ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਇਕ ਅੱਖਰ ‘ਮ’ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ‘ਆਤਮਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਜ੍ਯਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਾਂਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ) ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਰਥ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿੰਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਥਰਵਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਚ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਸਤੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼, ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ, ਤੇ ਉੱਚਤਮ ਆਵਾਸ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਭਾਗ ਰਹਿਤ, ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਭੈ, ਨਾ ਵਧਦਾ, ਨਾ ਘਟਦਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਬਾਹਰ-ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਵਾਧੂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਦਾ ਵੱਖਰਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬੋਲ ਤੇ ਮਨ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੋ ਚਾਨਣ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਸਭ ਮੰਗਲਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਤੇ ਐਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਨੇ ਵਿਰੂਪਾਖ੍ਯ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਚਾਹੇ ਅਸੀਂ ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਹਾਂ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਰਚਿਆ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾਈਏ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ, ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ?” “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਰਹਿਣ ਦਿਓ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ; ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਬਾਰੇ ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਕੌਣ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਡਾ ਆਪਸੀ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣਾ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਲਕ। ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਘਾਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ? ਇਸ ਪਲ ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਰਣਤਾ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲ ਗਿਆ; ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਮੁੜ ਤੁਹਾਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲੀ। ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਮਝੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਡਰਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਭੁੱਲ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਉ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੰਝ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਕੋਮਲ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਲ ਉੱਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੜਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਤੇ ਰਚਨਾ ਰੁਕ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਗੜਾ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਖੁਦ ਤੁਹਾਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇੰਝ, ਤੁਸੀਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਲੜਾਈ ਤੇ ਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਨੇੜਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਮੰਤਰ-ਮਣੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਸੂਤਰ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੁੜ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਰਚਨਾ ਜਾਂ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ; ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਾਰਾਯਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ; ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉੱਚਤਮ, ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ, ਮੰਤਰ-ਮਣੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਿਆ-ਕਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦਿਵਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡੰਡਵਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਡਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ, ਮਾਇਆਮਈ, ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ ਕਿਤੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕੇ; ਫਿਰ, ‘ਹਾਏ!’ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਇਕ ਦਮ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਖਦੇ, “ਇਹ ਕੀ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਹੈ?”, ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਅਕਥ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਚਤਮ ਮਿੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਸਰਵੋਚ ਦੇਵਤਾ ਸੰਸਾਰਕ ਕਰਤੱਬ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਸੁਰ, ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁੱਖ, ਨਾਗ ਤੇ ਔਰਤਾਂ, ਸਬ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।