ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਗਿਆਨ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਮ ਵੇਦ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਪਤਿ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੇ ਸ਼ਿਵਾ, ਇਹ ਤਾਮਸਿਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਥਰਵ ਵੇਦ 'ਚੌਥੀ' ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੈਂ ਜਾਹਿਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ 'ਪਥ ਤੋਂ ਪਰੇ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ — ਜੋ ਰਸਤੇ ਦੀ ਮੂਲਤ: ਤ੍ਰੈ-ਪਥੀਕਤਾ ਹੈ — ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਧਕ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਥ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਚੌਥਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ। ਜੋ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਣੀ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਇਹ ਰਸਤੇ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧਕ ਹੈ; ਧੁਨੀ, ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੀ ਮਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰਥਕ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਦੋਨੇ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਇਕ ਅਭਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ। ਉਸ ਓਮ ਦੁਆਰਾ, ਸ਼ਿਵ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਓਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਓਮ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਕੇਤਕ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਿਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰੀਕ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਸਮੇਤ ਮਨ ਉਸ ਦਾ ਵਾਹਨ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸੰਕੇਤਿਤ ਇਕ ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅ' ਅੱਖਰ ਤੋਂ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਉ' ਅੱਖਰ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 'ਮ' ਅੱਖਰ ਤੋਂ, ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਨੀਲਰੁਦ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ), ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ), ਅਤੇ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਹੀ ਵਿਘਟਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਅਰਥ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਿੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਥਰਵਣਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਣੇ ਹੋਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ। ਵੇਦਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤੇ, ਵਿਚ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸੰਚਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਚਿਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਏ। ਸਭ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਘਟਨ, ਛੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਅਵਸਥਾ-ਧਾਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਭਾਗ, ਸ਼ਿਵ, ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਿਤ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਦਾ ਸਦਾ-ਕਾਲੀਕ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਡਰ, ਨ ਵਧਦਾ ਨ ਘਟਦਾ, ਅਭਿਨਾਸ਼ੀ, ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ, ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਵਾਧੇ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ, ਅਵਰਨਣਯ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਇੱਕ ਰੂਪ ਦੀ ਜੋਤੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਸੁਖਮਈ, ਸਦਾ-ਚਮਕਦੀ, ਸਭ ਮੰਗਲਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਐਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ, ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਐਸਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ: "ਚਾਹੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਿਆਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ; ਐਸੇ ਭਟਕਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਅਗਿਆਨ ਰਹਿਣ ਦਿਓ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋ; ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕਰਤਵੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਜੋ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਉਹ ਵੀ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਮਨ ਕਰਨਾ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਲਕ। ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਬਦ ਘਾਟ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਪ ਰਹਿਣਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ? ਇਸ ਵੇਲੇ, ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਾਰਣਤਾ ਤੁਸੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਇਆ ਕਰਕੇ ਭੁਲ ਗਿਆ; ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਇਸ ਲਈ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਭੁੱਲ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਦੋਨੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੌਲੀ ਹਾਸੇ ਨਾਲ, ਕਿਰਪਾ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ: "ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਵੈਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਲੜਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਪਰ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਰੁਕ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋ। ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਖੁਦ ਤੁਹਾਡਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਰੋਕੇ ਗਏ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਲੱਜਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਨੇ, ਇਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ-ਸੰਕਲਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਕਰੋ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ 'ਚ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੀਨ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਲਿੰਗ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਤੇ ਅਗਿਆਨ-ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।