ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੇ ਸੂਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਤੋਂ ਨਿੱਕੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ। ਉੱਥੇ ਹੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਇੰਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਅੰਤ ਲੱਭਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਥੱਕ ਕੇ, ਉਹ ਵੀ ਲਿਮਟ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ ਤੇ ਭੁੱਲ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧੰਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵੀ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਇਹ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ। ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ — "ਇਹ ਆਪ ਕੀ ਹੈ?" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਅਚਾਨਕ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਇਕ ਅੱਖਰੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ 'ਓਮ' ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਨਾ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ — 'ਅ', 'ਉ', 'ਮ' ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ। ਉਥੇ, 'ਅ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖੀ ਗਈ, 'ਉ' ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਅਤੇ 'ਮ' ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ। ਜੋ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਨਾਦ ਹੈ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਵੰਡੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਣਵ ਅੱਖਰ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪ੍ਰਣਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵੇਦ ਹੈ, ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਥੇ, 'ਅ' ਰਿਗ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਮਰ 'ਉ' ਯਜੁਰ ਬਣ ਗਿਆ, 'ਮ' ਸਾਮ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਦ ਅਥਰਵਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਰਿਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ; ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਅਖੰਡ ਆਤਮਾ, ਕਲਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਲੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰੈਲਕੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਂਸਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਬੁਤਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਰਿਗ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਫਿਰ ਯਜੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੱਸ ਅਰਥ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤੱਤਵ, ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਮੱਧ ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ; ਕਲਾ ਦੇ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ, ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਯਜੁਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੱਸ ਅਰਥ ਦੱਸੇ। ਤਮਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ, ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਨਾਸ਼, ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਿਵ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਜ; ਇਵੇਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਦੇ ਤੱਤ। ਇੰਝ, ਸਾਮ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਥਰਵਣ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੂਲ ਗੁਣਾਤੀਤਤਾ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਿੱਧਾ ਉਪਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਵੀ, ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਉਹ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵਚਨ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਨਮਨਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਮਾ ਹੋਮ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਭੂ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨਮਨਾ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਜੇਹੜਾ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਉਥੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼, ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀ ਚੋਟੀ, ਧੁਨੀ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਵਿਕਲਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਆਹਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਬਿੰਦੂ, ਧੁਨੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ। ਉਸ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਸਰਵੋਚ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਦਾ ਸਰੋਤ। ਬੇਅੰਤ ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ। ਸਭ ਮੰਤਰ-ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਚਿਹਰੇ, ਦੱਸ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ, ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਰਾਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ 'ਧੁਨੀ' ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਮੱਧ-ਨਾਡੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ, ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ। ਸਰਵੋਚ ਕਾਰਣ, ਸਿੱਧਾ, ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਹੈ, ਨਿਰਕਾਰਣ, ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ, ਅਖੰਡ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ, ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਸਭ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਨਾਲ, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਤੋਂ, ਮਾਇਆ ਤੋਂ, ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿਕ ਤੋਂ, ਹੇਠਲੇ ਤੋਂ, ਉੱਚੇ ਤੋਂ, ਸਰਵੋਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਨਿਰਮਲ ਗਿਆਨ ਤੋਂ, ਉੱਚੀ ਉਨਮਨਾ ਤੋਂ, ਸਰਵੋਚ ਸਰਵਭੌਮਤਾ, ਆਦਿ ਰਹਿਤ; ਅਸੀਮ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਡੋਲ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਥਰਵਣੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਥਰਵਾ ਵੇਦ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਰਿਗ ਵੇਦ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਗਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਾਂ — ਯਜੁਰ ਵੇਦ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਵੇਂ, ਸੁਪਨ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।