ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮੋਹ (ਮਾਇਆ) ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਸ਼ੰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਵਿ਷्णੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝਟਕਾ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਬੋਲ!" ਉਸ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਾਰਨ ਤੇ ਵਿ਷्णੂ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਜਾਗ ਪਏ। ਵਿਸ਼्णੂ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾ ਗੁੱਸੇ ਦੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਤੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਬੱਚੇ? ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ? ਦੱਸ।" ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਸੀ, ਸੁਣਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ 'ਬੱਚਾ' ਕਿਉਂ ਆਖਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਤੇ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹਾਂ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਰਚਨਹਾਰ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਵਿ਷ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੂਲ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੰਭਾਰਕ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈਂ।" "ਤੂੰ ਨਾਰਾਯਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਜਨਕ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਇਹ ਭਰਮ ਜਲਦੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਸੱਚ ਸੁਣ, ਚਤੁਰਾਨਨ: ਮੈਂ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹਾਂ, ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਭਾਰਕ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ। ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿ਷ਣੂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਮਾਂ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਵੈਰ ਨਾਲ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰਿਆ। ਇਹ ਲੜਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਨੂੰ ਨਿਵਾਰਨ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲਿੰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਲਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਪ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲਪਟਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿ਷ਣੂ ਦੋਵੇਂ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਭੁੱਲੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਇਹ ਕੀ ਹੈ?" ਪਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਹੰਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ, ਮਨ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਨਾਰਾਯਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹਨ, ਕਾਲੀ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਨੰਤ ਸੂਰ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰ ਬਣ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਿ਷ਣੂ ਜੀ ਸੂਰ ਬਣ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਲਿੰਗ ਦੀ ਜੜੀ ਦਾ ਲੇਸ਼ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਉਪਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਤੇ ਥੱਕ ਕੇ ਭੁੱਲ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿ਷ਣੂ ਜੀ ਵੀ ਥੱਕ ਕੇ, ਚਿੰਤਤ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਆ ਗਏ, ਵੱਡੀ ਤਕਲੀਫ ਵਿੱਚ। ਜਦੋਂ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਅਚੰਭਾ ਤੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਸੀ; ਦੋਹਾਂ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਹੋਏ, ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ ਕਿ ਕੀ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕੀ ਨਾ ਕਰਨਾ। ਉਹ ਲਿੰਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਕੋਲ ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਹਾਂ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਇਹ ਅਸਲ 'ਆਪ' ਕੀ ਹੈ?" ਫਿਰ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਅਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਅੱਖਰੀ ਬ੍ਰਹਮ (ਓਂ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਨਾ ਵਿ਷ਣੂ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਿਆ: 'ਅ', 'ਉ', 'ਮ' ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਅੱਧਾ ਮਾਪ। ਉਥੇ, 'ਅ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, 'ਉ' ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ 'ਮ' ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਅੱਧਾ ਮਾਪ (ਨਾਦ) ਲਿੰਗ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੰਝ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਣਵ (ਓਂ) ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਲਈ, ਦੋਹਾਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਆਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਣਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਵੇਦ ਹੈ, ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ। ਉਥੇ, 'ਅ' ਰਿਗਵੈਦ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ 'ਉ' ਯਜੁਰਵੈਦ ਬਣਿਆ, 'ਮ' ਸਾਮਵੈਦ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਨਾਦ ਅਥਰਵਣਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ। ਰਿਗਵੈਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ: ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਿੱਚ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਧਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ, ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਲੀਨਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਿੱਚ। ਲਿੰਗ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰੈਡੀ, ਬੀਜ, ਅਤੇ ਚੌਂਸਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ, ਰਿਗਵੈਦ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ, ਯਜੁਰਵੈਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੱਸ ਅਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ: ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤ, ਵਿ਷ਣੂ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਮੱਧ-ਲੋਕ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ। ਕਲਾ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਬਾ, ਲਿੰਗ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ, ਤਿੰਨ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਨੀ। ਤੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਰਾਜਤਾ ਜਿਵੇਂ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਯਜੁਰਵੈਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਮਵੈਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੱਸ ਅਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ: ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਤਮਸ, ਰੂਦ੍ਰਾ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਯ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਿਵ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿ਷ਣੂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰਤਾ ਦੂਰ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।