ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਪশ्चिम ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਛਬੀ ਦੇ ਛਬੀਹ (26) ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਪਛਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੀਠੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਦਲ ਵੀ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਘੇਰਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜਾ ਘੇਰਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਤਸਯ, ਕੂਰਮ, ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਘ, ਵਾਮਨ, ਰਾਮ, ਹੋਰ ਕੋਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਵ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੁੱਖ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਯਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਛਮ ਵਿੱਚ ਪਾਂਚਜਨਯ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਪਰਮ ਹੈ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਅਮਰ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਉਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਭਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਸਰਸਵਤੀ, ਉੱਤਰ-ਪਛਮ ਪਾਸੇ ਗਣੰਬਿਕਾ, ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪਛਮ ਪਾਸੇ ਰੌਦਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਨੁ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵਿਘਨ-ਰਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਵਰੁਨ, ਵਾਯੂ, ਸੋਮਾ, ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਨਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹੇਸ਼ਾ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪਛਮ ਪਾਸੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਾਨਾ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਵੱਜਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਕੁਲਹਾੜੀ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪਾਸੇ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਤੀਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਪਾਸੇ ਤਲਵਾਰ, ਵਰੁਨ ਦੀ ਪਾਸੇ ਫੰਦਾ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਾਸੇ ਅੰਕੁਸ਼, ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਪਛਮ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰ ਕੇ ਭਯੰਕਰ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਘੇਰਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਹਮਣੇ ਮਹੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦਿਵਿਆ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਥਾਂ ਕਰੀਦੀ ਹੈ: ਆਕਾਸ਼ ਵਾਸੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਦੈਤਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ। ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ, ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਭੂਤ, ਵੇਤਾਲ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਭੈਰਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਹੋਰ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ, ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ, ਕੀੜੇ, ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਅੰਡ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ, ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਅੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਗੌੜ, ਮੈਮੇਯ, ਸ਼ਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਬੋਲ ਚ ਦੇ ਅਰਥ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਸੇ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਖੰਡਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘੇਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਹਵਨ ਭੇਟ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਅੰਬ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ, ਚੰਗੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ, ਭੇਟ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭੇਟ ਬਤੀ-ਦੋ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਛੋਟੀ ਭੇਟ ਘੱਟ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ; ਆਪਣੇ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਭੇਟ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੂੰਹ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਪਾਨ ਤੇ ਮਸਾਲੇ, ਦੀਪ ਆਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਵਧੀਆ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਜੂਸੀ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਗੁਣਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਧੋਖਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਜਾਂ ਦੁਹਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗ ਕੇ, ਜੇ ਫਲ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਕਰਮ ਕਰੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਕੇ, ਸਤੁਤੀ ਪੜੀਦੀ ਹੈ। ਸਤੁਤੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ-ਅਠ (1008) ਵਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਾਪ ਕਰੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਭ ਸਭਾ-ਸਦੱਸਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਘੇਰਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਤਿਕਾਰ ਪੂਰਨ ਵਿਦਾ ਦੇ ਕੇ, ਮੰਡਲ ਤੇ ਵਿਧੀ-ਉਪਕਰਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਤਿ-ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੇਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਯਜਨ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਸੰਸਾਰੀ ਫਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕੀ, ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ 'ਇਹ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ' ਕਹਿ ਕੇ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਜੋ ਇੱਥੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਨ ਮਣੀ ਵਾਂਗ, ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।