ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਨ: ਪ੍ਰਸੂਤੀ, ਆਕੂਤੀ, ਖਿਆਤੀ, ਸੰਭੂਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਖ਼ਸ਼ਮਾ, ਸਨਨਤੀ, ਅਨਸੂਯਾ, ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਿਵਰਤਾ, ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਵੇਦਾਂ ਤੋਂ ਆਗੇ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹੇ ਚਾਰ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੱਠ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਘੇਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਛੇ ਰੂਪ ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਰੂਪ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਿਵ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤਮੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਅਗਨੀ (ਹਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ), ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਲਕੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਤੋ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਣੂ (ਮ੍ਰਿਦਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ), ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਛਬੀ ਵਿਅੰਤਿਸ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਵੈਕੁੰਠ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਹਲਕੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਘੇਰਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੁਭ ਘੇਰਾ ਦੂਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਤਸਯ, ਕੂર્મ, ਵਾਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਘ, ਵਾਮਨ, ਰਾਮ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੂਪ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੁੱਖ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮ-ਅਸਤਰ ਦੀ ਹੋਮ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਾਂਚਜਨਯ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਘੇਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਵ) ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੂ, ਅਬਿਨਾਸੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਵਯੂਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਭਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਰਸਵਤੀ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਣੰਬਿਕਾ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੌਦ੍ਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਨੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਨਿਰੀਤੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੁ, ਸੋਮਾ, ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਈਸ਼ਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਈਸ਼ਾਨ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਇੰਦਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਜਰ, ਅਗਨੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਰਸ਼ੂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੀਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤਲਵਾਰ, ਵਰੁਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼, ਵਾਯੁ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੰਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋਹਕ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਘੇਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਹਮਣੇ ਮਹੋਕਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਭ ਦੈਵੀ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਆਕਾਸ਼ਵਾਸੀ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ। ਅਨੰਤ ਆਦਿ ਸਰਪ-ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਰਪਾਂ, ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਭੂਤ, ਵੇਤਾਲ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਭੈਰਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਰੁੱਖ, ਕੀੜੇ, ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ—ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਡਕੋਸ਼ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕ, ਬਾਹਰਲੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਜੋ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਗੌੜ, ਮੈਮੇਯ ਜਾਂ ਸ਼ਾਕਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬੋਲ-ਅਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਾਸ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਹਾਸਾ ਲੈ ਕੇ, ਸਦਾ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਘੇਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਨੂੰ ਸੁੱਚੀ, ਸੁੰਦਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਹਾਪੂਜਾ-ਹਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਭੋਗ ਬਤੀ-ਤਿੰਨ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਘੱਟ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਹ ਭੋਗ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੱਥ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਪਾਨ-ਸੁਪਾਰੀ, ਦੀਪ-ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਬਾਕੀ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਦਾ ਚੰਗੀਆਂ, ਭੋਗਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਰਥਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕੰਜੂਸੀ ਜਾਂ ਦੋਖ ਨਾਲ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚਲਾਕੀ, ਅਲਸੀਪਨ ਜਾਂ ਦੋਖ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਕ੍ਰਿਆ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਲਸੀਪਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ, ਜੋ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।