ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨ-ਸਥਲ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਆਪਕ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬੜੀ ਵਿਵਸਥਿਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਧਾ ਭਰੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਨਾਗ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ, ਬਾਹਰਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ, ਯਕਸ਼, ਦੈਤ, ਘੋੜੇ, ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਗਰੁੱਪ, ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲਯਾ ਵੀ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਘੇਰੇ ਸਮੇਤ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਿਰਾਜ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਾਲ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੁਰੁਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ, ਕਾਲ ਕਾਜਲ-ਸਮਾਨ, ਪੁਰੁਸ਼ਾ ਕ੍ਰਿਸਟਲ-ਸਮਾਨ। ਇਹ ਚੌਂਵ, ਰਜਸ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸਤਵ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ, ਸਨਤਕੁਮਾਰ, ਸਨਕ, ਸਨੰਦ, ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਤਿੰਨ ਹੋਰ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ। ਡਕਸ਼, ਰੁਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਾਰੀਚੀ, ਅੰਗੀਰਸ, ਪੁਲਸਤਿਆ, ਪੁਲਹ, ਕਰਤੂ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕਸ਼ਿਅਪ, ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਪ੍ਰਸੂਤੀ, ਅਕੂਤੀ, ਖਿਆਤੀ, ਸੰਭੂਤੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਖਸ਼ਮਾ, ਸੰਨਤੀ, ਅਤੇ ਅਨਸੂਯਾ, ਦੇਵਮਾਤਾ ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਲਗਨ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਦਾ-ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ, ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਚਾਹੇ ਚਾਰ ਜਾਂ ਅੱਠ ਵੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ-ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤਿੰਨ ਘੇਰੇ ਸਮੇਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਛੇ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਹਿਲਾ ਘੇਰਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ; ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਰੂਪ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ: ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ਿਵ (ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ), ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਵਾ (ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ), ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹਰਾ (ਤਮਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ), ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮ੍ਰਿਦਾ (ਵਿਸ਼ਨੁ, ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ)। ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਛੇ-ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਪਚੀ-ਛੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੈਕੁੰਠ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਨਿਰੁੱਧ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੰਕਰਸ਼ਣ; ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਤਸ, ਕੂਰਮ, ਵਰਾਹ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਮਨ, ਰਾਮ, ਹੋਰ ਕੋਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਵਾ, ਅਤੇ ਘੋੜੇ-ਮੁਖੀ ਰੂਪ। ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਾਰਾਇਣ ਰੂਪ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਯਮ-ਅਸਤ੍ਰ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪਾਂਚਜਨਯ ਸ਼ੰਖ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼; ਤਿੰਨ ਘੇਰੇ ਸਮੇਤ, ਹਰਿ (ਵਿਸ਼ਵ, ਸਰਵੋਤਮ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਵਿਸ਼ਨੁ, ਨਿਤ ਵਿਦਮਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਵਯੂਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪ੍ਰਭਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਰਸਵਤੀ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗਣੰਬਿਕਾ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰੌਦਰੀ। ਭਾਨੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਨਿਰ੍ਰਿਤਿ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੁ, ਸੋਮਾ, ਕੁਬੇਰ, ਅਤੇ ਇਸਾਨਾ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ। ਚੌਥੇ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਹੇਸ਼ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਾਹਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: ਇਸਾਨਾ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਕੁਰਪਾਣ ਅਗਨੀ ਦੇ ਪਾਸੇ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਾਣ; ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤਲਵਾਰ, ਵਰੁਣ ਦੇ ਪਾਸੇ ਪਾਸਾ, ਵਾਯੁ ਦੇ ਪਾਸੇ ਅੰਕੁਸ਼, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਿਨਾਕ ਧਨੁਸ਼। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਪੂਜਾ। ਸਭ ਘੇਰੇ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਪੰਜਵੇਂ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਮਹੋਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਦਿਵਿ-ਵੰਸ਼ਾਂ—ਅਕਾਸ਼-ਵਾਸੀ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਦੈਤ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ—ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਾਗ-ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਨਾਗ, ਡਾਕਿਨੀਆਂ, ਭੂਤ, ਵੇਤਾਲ, ਪ੍ਰੇਤ, ਅਤੇ ਭੈਰਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ; ਹੋਰ ਜੋ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ; ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਝੀਲਾਂ; ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਦਰੱਖਤ, ਕੀੜੇ, ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵ; ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖ, ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ। ਅੰਡ-ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਲੋਕ, ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਅਣਗਿਣਤ ਅੰਡ ਅਤੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ—ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਾ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਰ ਵਿੱਚ, ਘੇਰੇ-ਘੇਰੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।