ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪੱਖ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ 'ਤੇ Devadeva ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ Ishana ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Bhavodbhava ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ Kapalisha ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, Vrishendra ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ, Nandi ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਅਤੇ Mahakala ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ 'ਤੇ Shastā, ਦੱਖਣੀ ਪੰਖੜੀ 'ਤੇ Matṛ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 'ਤੇ Gajāsya, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਖੜੀ 'ਤੇ Shanmukha ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਖੜੀ 'ਤੇ Jyeshtha, ਉੱਤਰੀ 'ਤੇ Gauri, ਅਤੇ Shastṛ ਤੇ Nandisha ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Chandameshvara ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ Vrishabha ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। Mahakala ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ Pingala ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ, Shastṛ ਤੇ Matṛ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ Bhringishvara ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। Matṛ ਤੇ Vighnesha ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Virabhadra ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ Skanda ਤੇ Vighnesha ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Sarasvati ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। Jyeshtha ਤੇ Kumara ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Shri, ਜੋ Shiva ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ; Jyeshtha ਤੇ Ganamba ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Mahamoti ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। Ganamba ਤੇ Chanda ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ Durga ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਇਸ enclosure ਵਿੱਚ Shiva ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, Rudra ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਤਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ Shiva ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਸਮੇਤ। ਜਦ ਤੀਜਾ enclosure ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ, ਚੌਥਾ enclosure ਦੇ ਬਾਹਰ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੇ enclosure ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ 'ਤੇ Surya, ਦੱਖਣੀ 'ਤੇ ਚਤੁਰਮੁਖੀ Brahma, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ 'ਤੇ Rudra, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੜੀ 'ਤੇ Vishnu ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ enclosure ਹਨ; ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—Shining, Subtle, Victorious, Auspicious, Glory, Pure, Unfailing, ਅਤੇ Lightning—ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੇ enclosure ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਰੂਪ—Āditya, Bhāskara, Bhānu, Ravi—ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Arka, Brahmā, Rudra, ਅਤੇ Vishnu—ਇਹ Surya ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ Vistārā, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ Sutarā, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ Bodhanī, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ Āpyāyinī ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੋਈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸਾਵਾਂ 'ਤੇ Uṣā, Prabhā, Prājñā, ਅਤੇ Sandhyā ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੂਜੇ enclosure ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤੀਜੇ enclosure ਵਿੱਚ, Soma, Maṅgala, Budha (ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ), Bṛhaspati (ਵੱਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ), Bhārgava (ਤੇਜ ਦਾ ਖਜਾਨਾ), Śanaiścara, Rāhu, ਅਤੇ Ketu (ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲਾ) ਨੂੰ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ, ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੈਕਲਪਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੂਜੇ enclosure ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ Ādityas, ਅਤੇ ਤੀਜੇ enclosure ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ enclosure ਦੇ ਬਾਹਰ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਸੱਤ ਗਰੁੱਪ—ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਸਾਂਪਾਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ, Yakṣas, ਦੈਤ, ਘੋੜੇ, ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਗਰੁੱਪ, ਅਤੇ Vālakhilyas—ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ enclosure ਵਿੱਚ Surya ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, Brahma ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤਿੰਨ enclosure ਸਮੇਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Brahma ਦੇ enclosure ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ Hiraṇyagarbha, ਦੱਖਣ ਵੱਲ Virāj, ਪੱਛਮ ਵੱਲ Kāla, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ Puruṣa ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। Hiraṇyagarbha ਪਹਿਲਾ ਹੈ, Brahma ਕਮਲ ਵਰਗਾ, Kāla ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ Puruṣa ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ, ਰਜਸ, ਤਮਸ, ਅਤੇ ਸਤਵ—ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਪਹਿਲੇ enclosure ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੇ enclosure ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ Sanatkumara, Sanaka, Sananda, ਅਤੇ Sanatana ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਤੀਜੇ enclosure ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ, ਤਿੰਨ ਹੋਰ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ Daksha, Ruci, Bhrigu, Marici, Angiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Atri, Kashyapa, ਅਤੇ Vasishtha ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—Prasuti, Akuti, Khyati, Sambhuti, Dhriti, Smriti, Kshama, Sannati, Anasuya, Devamata, Arundhati—ਜੋ Shiva ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਈ। ਪਹਿਲੇ enclosure ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦੂਜੇ enclosure ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਤੀਜੇ enclosure ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਚਾਹੇ ਅਠ ਜਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ Brahma ਦੀ ਪੂਜਾ ਤਿੰਨ enclosure ਸਮੇਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, Rudra ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਉਸ ਦੇ enclosure ਸਮੇਤ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Rudra ਦੇ enclosure ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਰੂਪ Brahma ਦੇ ਪਹਿਲੇ enclosure ਹਨ; ਦੂਜੇ enclosure ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀਆਂ ਰੂਪ ਹਨ। ਤੀਜੇ enclosure ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਰੂਪ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ Shiva, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ Brahma (ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) Bhava ਰੂਪ; ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ Agni (ਤਮਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ) Hara ਰੂਪ, ਵਿਨਾਸਕ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ Vishnu (ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ), Mrida ਰੂਪ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ enclosure ਵਿੱਚ ਹਰ ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਮੰਡਲ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸਥਿਤੀ, ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।