ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੂਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ ਹਾਂ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਦੂਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇ ਪੱਤੜੇ ਉੱਤੇ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪੂਜੋ। ਪੱਛਮੀ ਪੱਤੜੇ ਉੱਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਏਕ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੜੇ ਉੱਤੇ ਏਕ-ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੱਤੜੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਖੰਡੀਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਦੂਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉਗ੍ਰ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਜੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ: ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ੰਕਰ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਈਸ਼ਾਨ, ਵਿਜਯ, ਭੀਮ, ਦੇਵਦੇਵ, ਭਵੋਦਭਵ ਅਤੇ ਕਪਾਰਡੀਸ਼ਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਮਵਾਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਰੋ। ਦੇਵਦੇਵ ਪੂਰਬੀ ਪੱਤੜੇ ਉੱਤੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਵੋਦਭਵ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਪਾਲੀਸ਼ਾ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇਂਦ੍ਰ ਦੀ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੰਦੀ ਦੀ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਾ, ਦੱਖਣੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਗਜਾਸ੍ਯ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਣਮੁਖਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ, ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੜੇ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੇ ਨੰਦੀਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਦਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਿੰਗਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰਿੰਗੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਮਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੀ, ਸਕੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਗਣੰਬਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਮੋਤੀ, ਗਣੰਬਾ ਅਤੇ ਚੰਡਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁರ್ಗਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਇਸੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜੀਵ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਜਾਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਜਦ ਤੀਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਚੌਥੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਚੌਥੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਪੱਤੜੇ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ, ਦੱਖਣੀ ਉੱਤੇ ਚਤੁਰਮੁਖ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਉੱਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੜੇ ਉੱਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘੇਰੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਇਹ ਹਨ: ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਵਿਜੇਤਾ, ਮੰਗਲਮਈ, ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਚੂਕ ਅਤੇ ਵਿਦਯੁਤ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਗੇ ਵੱਲ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ 'ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ। ਆਦਿਤਯ, ਭਾਸਕਰ, ਭਾਨੁ, ਰਵੀ—ਇਹ ਲੜੀਵਾਰ ਹਨ; ਅਰਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਿ਷ਣੁ—ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਵਿਸਤਾਰਾ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਸੁਤਰਾ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਬੋਧਨੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਪਯਾਇਨੀ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਉਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਭਾ, ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਜੋ। ਸੋਮਾ, ਮੰਗਲ, ਬੁਧ—ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਧਿਮਾਨ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ, ਜੋ ਤੇਜ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੂ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਰਮਵਾਰ ਪੂਜੋ। ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਯਾਂ ਦੀ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਬਾਹਰੀ ਪਾਸੇ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਯਕਸ਼, ਦੈਤ, ਘੋੜੇ, ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਸੱਤ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਵਾਲਾਖਿਲਯ ਵੀ ਪੂਜੇ ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਘੇਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕਾਲ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਕਾਜਲ ਵਰਗਾ, ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਸਫੈਦ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰੇ, ਰਜਸ, ਤਮਸ ਤੇ ਸਤ੍ਵ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਪਹਿਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਸੰਤਕੁਮਾਰ, ਸੰਕ, ਸਨੰਦ, ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਤੀਜੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਤਿੰਨ ਹੋਰ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕਰਮਵਾਰ। ਇਹ ਹਨ: ਦਕ੍ਸ਼, ਰੁਚਿ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਅੰਗਿਰਸ, ਪੁਲਸਤਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਪਤੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਵੀ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਤੇ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ।