ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਜੜ ਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਲ ਆਦਿ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਤੱਕ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ, ਉੱਚਤ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਅਨਸਤਿਤਵ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਾਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ, ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੈਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਦੇਵ ਦੀ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜਲ, ਆਚਮਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਤੱਕ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਾਈ ਦੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪੰਜ ਆਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਹੇਰੰਬ ਅਤੇ ਸ਼ਣਮੁਖ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸਦਯ ਤੱਕ, ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ, ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉਥੇ ਹੀ, ਦਿਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਸ਼ਿਵਾ ਦੇ ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉਥੇ, ਵਾਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਅੱਠ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੀ, ਵਾਮਾ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਨਾ ਵੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਹੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੇ ਆਵਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਪੂਜੋ। ਫਿਰ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਏਕ-ਨੇਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪੱਛਮ-ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਏਕ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਖੰਡੀਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਭਵ, ਸ਼ਰਵ, ਈਸ਼ਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਫਿਰ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉਗ੍ਰ, ਭੀਮ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ—ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ ਹਨ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਫਿਰ, ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ: ਮਹਾਦੇਵ, ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸ਼ੰਕਰ, ਨੀਲਲੋਹਿਤ, ਈਸ਼ਾਨ, ਵਿਜਯ, ਭੀਮ, ਦੇਵਦੇਵ, ਭਵੋਦਭਵ, ਅਤੇ ਕਪਾਰਡੀਸ਼ਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਪੂਰਬ-ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਦੇਵ ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ, ਈਸ਼ਾਨ ਅੱਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਭਵੋਦਭਵ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਕਪਾਲੀਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਅੱਗੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ੇੰਦਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੰਦੀ, ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਾ, ਦੱਖਣੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤ੍ਰ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਚ ਗਜਾਸ੍ਯ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ਣਮੁਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਚ ਜੇਠ, ਉੱਤਰੀ ਵਿੱਚ ਗੌਰੀ, ਅਤੇ ਚੰਦਮੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਨੰਦੀਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੱਡੇ ਮੁਨਿ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਪਿੰਗਲਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਤੇ ਮਾਤ੍ਰ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚਕਾਰ ਭ੍ਰਿੰਗੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਮਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀਰਭਦਰ, ਸਕੰਦ ਅਤੇ ਵਿਘਨੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜੇਠ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ; ਜੇਠ ਅਤੇ ਗਣੰਬਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਾਮੋਤੀ, ਅਤੇ ਗਣੰਬਾ ਤੇ ਚੰਡਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੁर्गਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ—ਜੋ ਆਦਿ ਸਰੂਪ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਵਲਿਆਂ ਦੀ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਜਦ ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਚੌਥੇ ਆਵਰਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਉਸ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਦੱਖਣੀ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਵਰਨ ਹਨ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁਕਸ਼ਮ, ਜੈਯ, ਮੰਗਲਮਈ, ਮਹਿਮਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ—ਇਹ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਅਫੇਲ ਅਤੇ ਵਿਦਯੁਤ ਸਮੇਤ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ, ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਆਦਿਤਯ, ਭਾਸ਼ਕਰ, ਭਾਨੁ, ਰਵੀ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਅਰਕ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ—ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਵਿਸਤਾਰਾ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ, ਸੁਤਰਾ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਬੋਧਨੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਪਿਆਇਨੀ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉਸ਼ਾ, ਪ੍ਰਭਾ, ਪ੍ਰਾਜ਼ਨਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੋਮ, ਮੰਗਲ, ਬੁਧ—ਸਭ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ—ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ, ਜੋ ਤੇਜ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਰਾਹੂ ਅਤੇ ਕੇਤੂ—ਇਹ ਸਭ ਡਰਾਊਣੇ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜਾਂ, ਦੂਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤਯਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਆਵਰਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਰਾਧਕ ਪੂਰਨ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਵਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਰੂਪ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਹਚਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।