ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵ੍ਰਿਸ਼ਲਾਂ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਦੱਸਯੁ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਤਵਿਆਂ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਉਪਾਰਜਨ ਦੇ ਢੰਗ, ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚ ਬਾਰੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ, ਵੈਰੀਆਂ, ਮੌਤ, ਪਾਪ, ਨਸੀਬ, ਰੋਗ, ਆਹਾਰ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਉਠਣ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਉਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਯਾਮਾ ਸਮਾਂ ਸੰਧਿਕਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਜੋ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲਏ ਹਨ (ਦਵਿਜ), ਉਹ ਉੱਠ ਕੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਖਾਨਾ ਕਰ ਲੈਣ। ਇਹ ਕੰਮ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਥਾਂ ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ; ਜੇਕਰ ਰੁਕਾਵਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਚੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ; ਵਾਮ ਹੱਥ ਨਾਲ ਅੰਗ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਢੱਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਖਾਨਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਮੈਲ ਵੱਲ ਨਾ ਵੇਖੋ। ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ, ਬਾਹਰ ਹੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜੇਕਰ ਸੰਤਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਸਾਫ਼ੀ ਸੱਤ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਕਰਕੋਟਾ (ਸੱਪ) ਦੇ ਆਕਾਰ ਜਿੰਨੀ ਮਿੱਟੀ ਲੈਣੀ ਹੈ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉੱਠ ਕੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਅੱਠ ਵਾਰੀ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ, ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਡੇਕਸ ਉਂਗਲ ਨਾ ਵਰਤਣੀ; ਦੰਦ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੂਰਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਗਲੇ ਜਾਂ ਕਮਰ ਤੱਕ ਤਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੁੱਟਣ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੰਤਰ-ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਧੋਇਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਪੱਟ ਕੇ ਪਹਿਨੋ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਹਰ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨੋ। ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਨਾ ਧੋਵੋ; ਪਰ ਜੇ ਤਲਾਬ, ਕੂਆਂ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੱਥਰ, ਘਾਹ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੱਪੜਾ ਧੋ ਕੇ ਨੱਚੋੜੋ, ਤਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਬਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਭਸਮ ਦੀ ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਓ; ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਨਰਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। “ਆਪੋ ਹਿਸ਼ਠਾ” ਮੰਤਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; “ਯਸ੍ਯ” ਮੰਤਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ। ਪੈਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੰਤਰ-ਸਨਾਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੌਲੀ ਛੂਹ ਲਿਆ, ਬੀਮਾਰ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਰ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੰਤਰ-ਸਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ “ਸੂਰਯ ਅਨੁਵਾਕ”, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ “ਅੱਗਿ ਅਨੁਵਾਕ”, ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਪਾਠ ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁੱਟੋ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਇਕ ਅਰਘ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਅਰਘ ਚੜ੍ਹਾਓ; ਸਵੇਰੇ ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਘ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪੀਓ। ਜੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਤੇ ਹੀ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਲੰਘਣ ਉੱਤੇ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੋ ਵਾਰੀ ਪੜ੍ਹੋ; ਜੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲੱਖ ਵਾਰੀ ਜਾਪ ਕਰੋ। ਮਾਹ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਉਪਨਯਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਈਸ਼, ਗੌਰੀ, ਗੁਹਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਯਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਭੇਟ ਦੇ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪੀਓ। ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਮਠ ਜਾਂ ਮੰਤਰ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਜਾਂ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਥਾਂ ਤੇ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲ ਮਨ ਤੇ ਅਡੋਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਓਂਕਾਰ (ਪ੍ਰਣਵ) ਪਾਠ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਪਾਠ ਕਰੋ। ਵਿਆਕਤੀਕਾਤਮਕ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਵ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ, ਪਾਲਕ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੋ। ਜੋ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਆਪ-ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਸਮੇਤ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਹੋ; ਇਸ ਅਰਥ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਠ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਵੇਰੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਜਾਪ ਕਰਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸੋ ਵਾਰੀ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਜਟਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾਠ ਕਰਨ। ਮੂਲ ਚਕਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸ਼ਿਵ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, “ਸੋਹਮ” ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜਾਪ ਕਰੋ; ਸਿਰ ਦੇ ਸਿਰਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।