ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਾਧਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਪਾਸਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਅੰਗ ਰਾਜਸੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਰ, ਸੋਧੀ ਸਫੈਦ ਕਮਲ ਦਾ ਆਸਨ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਢੱਕਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਅਠ ਪੱਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ 'ਤੇ ਅਣਿਮਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਗੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਨਮਨੀ ਤਕ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੰਡਾਰਾ ਉੱਚੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਡੰਡਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੀ ਗੁੰਡੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੰਡਾਰੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਘੇਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਘੇਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਤਿੰਨ ਤੱਤ—ਆਤਮਾ ਆਦਿ—ਆਸਨ ਹਨ। ਸਭ ਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਉਪਾਸਕ ਚੰਗਾ ਆਸਨ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਈ ਢੱਕਣੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਆਸਨ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਦੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਵਯ ਹੈ। ਇਸ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਪਾਸਕ ਆਵਾਹਨ, ਸਥਾਪਨਾ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਰਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਮੂਦਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਆਚਮਨ, ਅਰਘ, ਸੁਗੰਧ, ਤੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਧੂਪ, ਦੀਵਾ ਤੇ ਪਾਨ, ਤੇ ਆਖਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਆਸਨ ਤੇ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਜੜ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਪਾਸਕ ਸ਼ਿਵ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਕਾਰਨ—ਨੂੰ ਉਪਵਾਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਅਡੋਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ। ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਅਪਹੁੰਚ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਗ੍ਰਾਹਿਣਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਹ ਅਦਿ, ਮੱਧ, ਤੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਮਕਸਦ। ਉਪਾਸਕ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲਿੰਗ ਦਾ ਪੰਜ ਭਾਵਾਂ ਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਿੰਗ ਮਹਾਂਦੇਵ, ਸ਼ਿਵ, ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਉਪਾਸਕ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਨਾਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ। ਗੋ-ਉਤਪਾਦ—ਘੀ, ਦੂਧ, ਦਹੀਂ, ਸ਼ਹਦ ਆਦਿ—ਨਾਲ, ਜੜਾਂ, ਫਲਾਂ ਦੇ ਸਰ, ਤਿਲ, ਰਾਈ, ਤੇ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਚੰਗੀਆਂ ਬੀਜਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਜੌ—ਤੇ ਉੜਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਪੀਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕਰ ਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਲਵਾ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਲਿੰਗ 'ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਲਾਵਣੀਆਂ ਤੇ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਰੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਤ ਅਮਲਕੀ ਤੇ ਹਲਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੋਧਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਣੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪਦਾਰਥ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਉਪਲਬਧ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਘੜਾ, ਸ਼ੰਖ, ਵਾਧਾ ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਹੱਥ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਕਰਕੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਮਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ, ਨੀਲ, ਤੇ ਤਵਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਲਿੰਗ ਸੂਕਤ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ਨਾਲ, ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਤੇ ਪੰਜ ਸ਼ਿਵ ਬ੍ਰਹਮਨ ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵੀ ਲਈ ਵੀ; ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ, ਦੋਵਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵੀ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ। ਅਰਧਨਾਰੀਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ, ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪਹਿਲ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਭੇਟਾਂ ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲਿੰਗ ਦੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਕੇ, ਕਪੜਾ ਨਾਲ ਸੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਜਨੇਊ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਆਚਮਨ, ਅਰਘ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਗਹਣੇ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਭੋਜਨ, ਪਾਣੀ, ਤੇ ਮੁਖਸ਼ੋਧਨ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਚਮਨ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਤੇ ਮੁਖ ਸੁਗੰਧ; ਫਿਰ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਕੁਟ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੁੱਧ ਗਹਣੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਰ, ਪੰਖੇ, ਯਕ-ਪੁਛਾ ਪੰਖਾ, ਛਤਰੀ, ਤਾਲ ਪੱਤੇ ਦਾ ਪੰਖਾ, ਤੇ ਆਇਨਾ। ਦੀਵਾ ਭੇਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਨਾਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੀਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ, ਤੇ ਜੈਕਾਰ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ। ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਬੇ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿਚ, ਕਮਲ, ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲ, ਬੀਜ, ਦਹੀਂ, ਅਟੁੱਟ ਚਾਵਲ ਆਦਿ ਨਾਲ— ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਜੋੜੇ ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਨੰਨਿਆਵਰਤ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਗੋ-ਮੈਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਸਵਸਤਿਕ, ਆਇਨਾ, ਵਜ੍ਰ, ਅੱਗ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ— ਆਠ ਦੀਵੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ, ਨੌਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਖਿਆ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਗੋ-ਮੁਦਰਾ ਦਿਖਾ ਕੇ ਪਾਤਰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਪਾਤਰ ਵਿਚ ਪੰਜ ਦੀਵੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦਿਸਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦੀਵਾ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦੀਵਾ। ਫਿਰ, ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਜੜ ਮੰਤਰ ਨਾਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਅਰਘ ਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਭਸਮ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲ ਹੱਥ ਵਿਚ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਭੋਜਨ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੇ, ਪੰਜ ਸੁਗੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਪਾਨ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਛਿੜਕਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਛਿੜਕਦਾ ਹੈ, ਗੀਤ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲਿੰਗ 'ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਤ੍ਰ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਵਿਧੀ ਤੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।