ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਭਗਤ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਉਸ ਸਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਭਗਤ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਨਾਭੀ-ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਹਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ, ਘੀ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਭਗਤ ਆਪਣੀ ਭਰੋ-ਭਰੋ ਵਿਚਕਾਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ, ਚਾਹੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਧੀ ਜਾਂ ਯੋਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸੰਕਲਪਿਤ ਹਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਥਾਂ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੋ-ਮਨ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੜੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਭਗਤ ਲਿੰਗ, ਚੌਕ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਦਨ-ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਥੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਵਾਘਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਛਿੜਕਾਅ ਆਦਿ ਕਰਕੇ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ, ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ ਵਾਲਾ, ਆਚਮਨ (ਚੁੰਮਣ) ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਂਡੇ, ਇਹ ਚਾਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧੋਣ, ਛਿੜਕਣ ਅਤੇ ਜਾਂਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਜਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਪੂਜਾ ਸਮੱਗਰੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਤਨ, ਚਾਂਦੀ, ਸੋਨਾ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਫੁੱਲ, ਚੌਲ, ਫਲ, ਕੋਪਲੇ ਅਤੇ ਦਰਭਾ ਦੇ ਪੱਤੇ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਠੰਢੇ ਅਤੇ ਮਨਭਾਵਨੇ ਪਦਾਰਥ, ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਟੀਵਰ, ਚੰਦਨ, ਜਾਸੂਮਿਨ, ਕੋਲਾ, ਕਪੂਰ, ਬਹੁਮੂਲ ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਚਮਨ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ, ਪੀਸ ਕੇ, ਇਲਾਇਚੀ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਵਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਚੌਲ, ਜੌ, ਤਿਲ, ਘੀ, ਰਾਈ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਭਸਮ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਜੌ, ਬਹੁਮੂਲ, ਤਮਾਲ ਅਤੇ ਭਸਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਕਵਚ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਗਾਊ ਮудਰਾ ਵਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਆਹੂਤੀ ਵਾਲਾ ਜਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੋਲ ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਦੀ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੰਦੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨੰਦੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਤੰਸ ਧਾਰੀ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਮਕਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਹਿਰਣ, ਤੇਜ਼ ਦੰਡ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਸਵਾਮੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਥਾਲੀ ਜਾਂ ਹਰੀ ਦੇ ਮੁਖ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ, ਨੰਦੀ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਵਾਯੂ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਸੁਯਸ਼ਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਭਗਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਪਯੋਗ ਹੋਈ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਾ ਕੇ, ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੰਤਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਡਾ ਦੀ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਪਯੋਗ ਹੋਈ ਸਮੱਗਰੀ ਹਟਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਭਗਤ ਆਸਨ, ਆਸਰੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ, ਸ਼ੁਭ, ਸ਼ਾਮਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਅਨੰਤ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਾਲੀ, ਪੰਜ ਫਣ ਵਾਲੀ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਾਟਦੀ ਹੋਈ ਸਰਪ-ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਉੱਪਰ, ਚੌਕੋਣੇ, ਲੱਕੜ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਾਂਗ, ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਆਸਰੇ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਅਤੇ ਏਸ਼ਵਰਤਾ ਹਨ। ਇਹ ਆਸਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰ ਵੱਖਰੇ ਰੰਗਾਂ—ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਪੀਲ੍ਹਾ, ਤੇ ਕਾਲਾ—ਵਿੱਚ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਅਧਰਮ ਆਦਿਕ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਭਗਤ ਆਸਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਕਮਲ-ਆਸਨ, ਢੱਕਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ, ਅਣਿਮਾ ਆਦਿ, ਹਨ। ਧਾਗੇ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਬੀਜ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਨਮਨੀ ਤੱਕ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਡੰਡਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਗੁੱਚਾ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਚਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਚਕਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਤਿੰਨ ਤੱਤ—ਆਤਮਾ ਆਦਿ—ਆਸਨ ਹਨ। ਸਭ ਆਸਨਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ, ਸੁਖਦਾਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਾਦਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਛਾਇਆ, ਦਿਵ੍ਯ ਆਸਨ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਆਵਾਹਨ, ਸਥਾਪਨਾ, ਸੰਯਮਨ, ਨੀਰীক্ষਣ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਮудਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਜਲ, ਆਚਮਨ, ਆਹੂਤੀ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ, ਪਾਨ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਦੀ ਵਿਧੀਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਮੂਲ ਤੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਕਰਕੇ, ਭਗਤ ਸ਼ਿਵ-ਪਰਮਕਾਰਣ ਦੀ, ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਅਡੋਲ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਫ਼ੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਮੂਲ, ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਹਰ ਕੜੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼੍ਰਧਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।