ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਯਜ੍ਯ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਰਮ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਬੰਨ੍ਹਨ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਪੰਜ ਯਜ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਹਿੰਸਾ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮਨਨ ਦਾ ਯਜ੍ਯ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਫਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਮਨਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਮਨਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਸਿੱਧੀ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੋ ਮਨਨ ਦੇ ਯਜ੍ਯ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ, ਉਹ ਅੰਤਮ ਲਕੜੀ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਫਲ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਹਣੀ ਨੂੰ ਚੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮਨਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨਨ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਭੰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੇ ਸਿਰੇ, ਮੂੰਹ, ਗਰਦਨ, ਦਿਲ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਮਨ ਲਾ ਕੇ। ਬਾਹਰੀ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਯਜ੍ਯ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਹੇ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੂਜਾ, ਅੱਗ ਦੇ ਯਜ੍ਯ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤਕ, ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ (ਗਣੇਸ਼) ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨੰਦੀ ਤੇ ਸੁਯਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਸਨ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿਆਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਸਿੰਘ ਆਸਨ ਜਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਦਮ ਆਸਨ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਉ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਰਧਾਂਗੀਨੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਨੋਹਰ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਰ ਅੰਗ ਵਿਚ ਸੋਹਣੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਲਾਲ ਮੂੰਹ, ਹੱਥ, ਤੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਬੇਲੀ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਹਨ ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਭਲੇ ਅੰਗ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਅਰਧਚੰਦ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਤੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਹਨ, ਹਿਰਨ ਦੀ ਛਾਪ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਹੈ, ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕੰਗਣ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਗਲ੍ਹਿ ਨੀਲਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਂਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੌੜੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਹਨ, ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣੀ ਹੈ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਅਰਧਚੰਦ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਤਨ ਬਹੁਤ ਭਰੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਨ। ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਚੌੜੇ ਵਿਅਪਕ ਨਿੱਤੰ, ਸੁੰਦਰ ਪੀਲੇ ਕਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤਿਲਕ ਹੈ। ਵਾਲ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਰੂਪ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਜ਼ ਦਾ ਹਲਕਾ ਚਿਹਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਮਲ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅਸਾ ਟਿਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਹ ਫਾਸੀ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਸਤਿਤਵ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੋ। ਸਾਰੇ ਚੜ੍ਹਾਵਿਆਂ ਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਮਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਜਾਂ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਰੂਪ ਸੋਚੋ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਸ਼ਿਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਰਮ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਡਵਿਮਸ਼ਕਾ, ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਨ ਨਾਲ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ, ਹੋਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਿੱਧ, ਘੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਭੰਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਵਾਂਗ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅਲੱਗ, ਸ਼ੁਭ ਧਿਆਨ ਜਾਂ ਯੋਗ ਵਿੱਚ। ਅੱਗ ਦੇ ਯਜ੍ਯ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ, ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਸਾਰੀ ਮਾਨਸਿਕ ਪੂਜਾ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪੂਜਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਛਿੜਕੋ ਤੇ ਚੰਦਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਫੁੱਲ ਰੱਖੋ। ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੋ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵਚ ਨਾਲ ਢੱਕੋ; ਫਿਰ, ਹਥਿਆਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਉੱਥੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾਓ, ਛਿੜਕਾਅ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਧ ਕਰੋ; ਸਾਰੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸੁੱਚਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ। ਛਿੜਕਣ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ, ਤੇ ਆਚਮਨ ਵਾਲਾ ਭਾਂਡਾ—ਇਹ ਚਾਰ ਭਾਂਡੇ ਸਜਾਓ। ਧੋਣ, ਛਿੜਕਣ ਤੇ ਜਾਂਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਪਾਣੀ ਪਾਓ; ਤੇ ਸਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੱਗਰੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕਰੋ।