ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਉਤਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਮੂਲ ਰਾਜ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ—ਬਾਂਹਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਮੱਥੇ, ਨੱਕ ਦੇ ਰੋਹ, ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਬੱਗਲ, ਮੋਢਿਆਂ, ਪਾਸਲੀਆਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ—’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਭਾਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਮਰ, ਹੱਥਾਂ, ਟਖਣਿਆਂ ਜਾਂ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਹੰਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਸਾਧਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ “ਮੈਂ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ” ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ੈਵ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਗ੍ਯ—ਕਰਮ ਯਗ੍ਯ, ਤਪਸ੍ਯਾ ਯਗ੍ਯ, ਜਪ ਯਗ੍ਯ, ਧਿਆਨ ਯਗ੍ਯ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਯਗ੍ਯ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਰਮ ਯਗ੍ਯ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਪਸ੍ਯਾ ਵਿਚ, ਕੁਝ ਜਪ ਵਿਚ, ਤੇ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਵਿਚ। ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਯਗ੍ਯ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਗ੍ਯ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ। ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਉੱਥੋਂ ਵੀ ਮੋਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਪਸ੍ਯਾ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ ਯਗ੍ਯ ਵੀ, ਜੇ ਉਹ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਬੰਧਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੰਜ ਯਗ੍ਯਾਂ ਵਿਚੋਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਵਰਗੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਧਿਆਨ ਯਗ੍ਯ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਓਦਾਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੂਖਸ਼ਮ ਅਕਾਲੀ ਸੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਓਦਾਂ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਥੂਲ ਅਕਰਤੀਆਂ ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਯਗ੍ਯ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਬਾਹਰ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕੁਹਣੀ ਚੱਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ—ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੇ ਕੋਨੇ, ਮੂੰਹ, ਗਰਦਨ, ਦਿਲ ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨ ਸਨਾਤਨ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਲਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਮੂਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਯਗ੍ਯ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ—ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਵਿਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਈ ਸੀ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੂਜਾ, ਅੱਗਿ-ਹੋਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੱਕ, ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਭੇਟਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਨਾਇਕ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਸੁਯਸ਼ਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਸਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਸਿੰਘ ਆਸਨ ਜਾਂ ਕਮਲ ਆਸਨ ਤੇ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਤਿ ਆਕਰਸ਼ਕ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਲਾਲ ਮੂੰਹ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਤੇ ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਹੱਸਦਾ ਚਿਹਰਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਾਫ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਰਗਾ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ, ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭੈ-ਨਾਸ਼ਕ ਮুদ্রਾਵਾਂ, ਮ੍ਰਿਗ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਕੰਗਣ, ਨੀਲਾ ਕੰਠ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ, ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ। ਉਹ ਨੀਲੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀ, ਚੰਦ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸਤਨ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਉਭਰੇ ਹੋਏ। ਪਤਲੀ ਕਮਰ, ਚੌੜੇ ਨਿਤੰਬ, ਸੁੰਦਰ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁੰਥੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਰੂਪ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾਜ਼ ਦਾ ਲਹਿਜ਼ਾ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਕਮਲ, ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਾਟੀ, ਮਹਾਨ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਫੰਦੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ, ਸਤ-ਚਿੱਤ-ਆਨੰਦ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਭਗਵਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੂਪ—ਸ਼ਿਵੀ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਛੱਬੀਸ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ—ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਤਵ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।