ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਪਚਾਸ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਸਾਰ ਅਲੋਟਮੈਂਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਾਂ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਅਲੋਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਆਦਿ ਦੀ ਅਲੋਟਮੈਂਟ ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਉਪਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਈਸ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਚਿੱਟੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ, ਗਲ੍ਹ, ਮੋਢੇ, ਨਾਭੀ, ਪੇਟ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਅਘੋਰਾ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਮਦੇਵ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਗੁਦਾ, ਜਨਨ ਅੰਗ, ਘੁਟਣ, ਪਿੰਡ, ਕਮਰ, ਮੋੜ, ਅਤੇ ਪਾਸੇ—ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਣੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੱਕ, ਸਿਰ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਠੱਤੀ (38) ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ, ਕੂਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਈਆਂ ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਸਿਆਂ, ਪੇਟ, ਜੰਘਾ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਵਿਧੀ-ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਅਗਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੰਸ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਸਥਾਪਨਾ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦੇ ਸੂਰਿਆਂ ਤੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੰਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਹੱਥ, ਅੱਖ, ਮੂੰਹ, ਮੱਥੇ, ਨੱਕ, ਬਗਲ, ਮੋਢੇ, ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਮਰ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਗਟਿਆਂ ਤੇ, ਜਾਂ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੰਸ ਮੰਤਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰ ਵੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਵਰਣ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਸਾਧਨਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਿਵਾ-ਦੇਹ ਧਾਰ ਕੇ, ਬੰਧਨ-ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ, "ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ" ਦੀ ਚਿੰਤਨਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵਾ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਹਨ—ਕਰਮ-ਯਜਨ, ਤਪ-ਯਜਨ, ਜਪ-ਯਜਨ, ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਯਜਨ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਰਮ-ਯਜਨ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਤਪ-ਯਜਨ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਜਪ-ਯਜਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨ-ਯਜਨ ਨੂੰ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯਜਨ-ਕ੍ਰਮ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਅਨੀੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ। ਇੱਛਾਵਾਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੁਬਾਰਾ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅਨੀੱਛਾਵਾਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਪ-ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਤਪਸਵੀ, ਉਥੇ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਥੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਰਮ-ਯਜਨ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਆਗਿਆ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, embodied beings ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਏ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਿੰਸਾ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ, ਕਰਮ-ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਥੋਸ ਰੂਪਾਂ—ਮਿੱਟੀ, ਲੱਕੜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ—ਵਜੋਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਧਿਆਨ-ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਲੋਕ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਰੀ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਫਲ ਨਾ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਕੋਹਣੀ ਨਾ ਚੱਟੇ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁੜ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਬਾਰਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ, ਮੱਥੇ ਤੇ, ਜਾਂ ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ ਤੇ। ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਤੇ, ਮੂੰਹ ਤੇ, ਗਲ੍ਹ ਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਤੇ, ਜਾਂ ਨਾਭੀ ਤੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦੀਵੀ ਥਾਵਾਂ ਤੇ, ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਭੇਦਿਤ ਮਨ ਨਾਲ। ਬਾਹਰੀ ਭੇਟਾਂ ਨਾਲ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਤੇ, ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਤੇ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ; ਜਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਾ ਵੀ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਵਿਦੀ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖੁਦ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਅਗਮ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ, ਦੱਸਾਂਗਾ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਅੱਗ-ਯਜਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਤੱਕ, ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ, ਬਾਹਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੇਟਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਨਾਯਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੋ। ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਸੁਯਸ਼ਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ; ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਸਨ ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਏ। ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਸਿੰਘ ਆਸਨ ਜਾਂ ਸਮਾਨ, ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਮਲ ਆਸਨ, ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਉਸ ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੋਹਕ, ਸਭ ਉੱਤਮ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ। ਉਹ ਹਰ ਗੁਣ ਨਾਲ, ਸਭ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਲਾਲ ਮੂੰਹ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਪੈਰ, ਜੈਸਮਿਨ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਾਂਗ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਚਾਰ ਹੱਥ, ਉੱਤਮ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਅਰਧ-ਚੰਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀਕ੍ਰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।