ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਸਾਧਕ ਨੇ ਆਤਮ-ਉਤਕਰਸ਼ ਦੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਪਰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਕਲਾ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਘਟਿਤ ਅਤੇ ਸਾੜ ਕੇ, ਉਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਛੂਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਿੱਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧਰ ਵਿੱਚ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੜ ਗਿਆਨ-ਰੂਪ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਛੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਛੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਾਈ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਚਾਹੇ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿਕ ਨਾ ਵੀ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਖੰਡਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪਹਿਲੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ, ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੰਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਨਿਯੁਕਤੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਸਨਾ ਆਦਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਰ ਤੇ ‘ਅ’, ਮੱਥੇ ਤੇ ‘ਆ’, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ‘ਇ’ ਅਤੇ ‘ਈ’, ਦੋ ਕੰਨਾਂ ਤੇ ‘ਉ’ ਅਤੇ ‘ਊ’ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ਦੋ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ‘਋’ ਅਤੇ ‘਋’, ਦੋ ਨੱਕਾਂ ਤੇ ‘ਲ’ ਅਤੇ ‘ਲ’, ਦੋ ਹੋਠਾਂ ਤੇ ‘ਏ’ ਅਤੇ ‘ਐ’, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਤੇ ‘ਓ’ ਅਤੇ ‘ਔ’ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ਜੀਭ ਤੇ ‘ਅੰ’ ਅਤੇ ਤਲੂਅ ਤੇ, ਜਿਥੇ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਰਗ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਪੰਜ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ‘ਚ’ ਵਰਗ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ, ‘ਟ’ ਅਤੇ ‘ਤ’ ਵਰਗ ਦੋਹਾਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੇ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ‘ਪ’ ਅਤੇ ‘ਫ’ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ਤੇ, ‘ਬ’ ਅਤੇ ‘ਭ’ ਨਾਭੀ ਤੇ, ‘ਮ’ ਹਿਰਦੇ ਤੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾਉਣੇ ਹਨ। ‘ਯ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਤੇ, ‘ਹੰ’ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਭ੍ਰਿਕੁਟੀ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜਾਹ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅੰਗ, ਮੂੰਹ, ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਆਦਿਕ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਪਰ, ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਈਸ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੰਜ ਚਿੱਟੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ ਮੂੰਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚਾਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ, ਗਲਾ, ਮੋਢੇ, ਨਾਭੀ, ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਛਾਤੀ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅਘੋਰਾ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ, ਗੁਦਾ, ਲਿੰਗ, ਘੁੱਟਣ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਕਮਰ, ਅਤੇ ਕੂਹਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਮਦੇਵ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੱਕ, ਸਿਰ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੜਤੀਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀਵਾਰ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਕੋਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਈਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਸਿਆਂ, ਪੇਟ, ਜੰਘਾ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਵਿਧੀ-ਗ੍ਯਾਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੰਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਨੱਕਾਂ ਤੇ, ਬਾਂਹਾਂ, ਅੱਖਾਂ, ਮੂੰਹ, ਮੱਥੇ, ਨੱਕਾਂ, ਬੁੱਝਾਂ, ਮੋਢਿਆਂ, ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਠ, ਹੱਥ ਅਤੇ ਗਿੱਟਿਆਂ ਤੇ ਜਾਂ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਹੰਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕਰੇ, ਨਾ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ੈਵ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਵਾਲੀ ਮੱਤ ਛੱਡ ਕੇ, ‘ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ’ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੈਵ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਯਜਨਾਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਕਰਮ ਯਜ, ਤਪਸ ਯਜ, ਜਪ ਯਜ, ਧਿਆਨ ਯਜ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਯਜ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਰਮ ਯਜ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਤਪਸ ਯਜ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਜਪ ਯਜ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਯਜ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਯਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਯਜ-ਕ੍ਰਮ ਦੋ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ—ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਨਿਛਾ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਭੋਗਨਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਨਿਛਾਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਆਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਅੱਗੇ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤਪਸ ਯਜ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਤਪਸਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਥੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਥੋਂ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਯਜ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਯਜ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮਰਤੁਕ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਆਪਣੀ ਅਨੁਕੂਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਉੱਤਮ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਮਾਰਗ ਵਿਧੀ ਸਾਧਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।