ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਰੀਤਿ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵ-ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਜੀਭ ਦੇ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹੱਥ-ਨਿਆਸਾ ਦੀ ਰੀਤਿ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਆਸਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਪਾਲਣ-ਨਿਆਸਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਨਿਆਸਾ, ਅਤੇ ਲਯ-ਨਿਆਸਾ। ਪਾਲਣ-ਨਿਆਸਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਨਿਆਸਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਲਯ-ਨਿਆਸਾ ਸਨਿਆਸੀਆਂ ਤੇ ਅਰਣਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਆਹੀ ਔਰਤ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਪਾਲਣ-ਨਿਆਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਨਿਆਸਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵੇਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲੀ ਤੱਕ ਪਾਲਣ-ਨਿਆਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਨਿਆਸਾ, ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਲਯ-ਨਿਆਸਾ ਹੈ। 'ਨ' ਤੋਂ 'ਮ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ, ਉਂਗਲੀਆਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਤੇ ਅੰਗੂਠੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਲਾ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਾਸਕਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਿਰਦੇ, ਗਲ੍ਹਾ, ਤਾਲੂ, ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪੰਚ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਕ ਕੇ, ਤੱਤ-ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮੰਤਰ ਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਸ਼ੁੰਨਾ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਵਾਸ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਆਤਮ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਾਲ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਕਾਲ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਜਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਪਰਲੇ ਚਲਾਓ ਨਾਲ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੜ ਠੀਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਨਵੀਂ ਬਣਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਅੰਗਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ-ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਆਤਮ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਤਮ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨ-ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਸੀਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਹੱਥਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋੜਾਂ 'ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਛੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਜਾਂ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਤੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਤਮ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਤ੍ਰਿਤ ਨਿਆਸਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ, ਫਿਰ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ, ਫਿਰ ਹੰਸ ਦੀ, ਤੇ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਕਈ ਨਿਆਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 'ਅ' ਸਿਰ 'ਤੇ, 'ਆ' ਮੱਥੇ 'ਤੇ, 'ਇ' ਤੇ 'ਈ' ਦੋ ਅੱਖਾਂ 'ਤੇ, 'ਉ' ਤੇ 'ਊ' ਦੋ ਕੰਨਾਂ 'ਤੇ, '਋' ਤੇ '਱ੀ' ਦੋ ਗੱਲਾਂ 'ਤੇ, 'ਲ਼' ਤੇ 'ਲ਼ੀ' ਦੋ ਨੱਕਾਂ 'ਤੇ, 'ਏ' ਤੇ 'ਐ' ਦੋ ਹੋਠਾਂ 'ਤੇ, 'ਓ' ਤੇ 'ਔ' ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ 'ਤੇ, 'ਅੰ' ਜੀਭ ਤੇ ਤਾਲੂ 'ਤੇ, 'ਕ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਪੰਜ ਜੋੜਾਂ 'ਤੇ, 'ਚ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਾਲਾ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਜੋੜਾਂ 'ਤੇ, 'ਟ' ਤੇ 'ਤ' ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ 'ਤੇ, 'ਪ' ਤੇ 'ਫ' ਪਾਸੇ ਤੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ, 'ਬ' ਤੇ 'ਭ' ਨਾਭੀ 'ਤੇ, 'ਮ' ਹਿਰਦੇ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਚਮੜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਨਿਆਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਯ' ਤੋਂ 'ਸ' ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ 'ਤੇ, 'ਹੰ' ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ, 'ਕ੍ਸ਼' ਭ੍ਰੂ-ਮੱਧ 'ਤੇ ਨਿਆਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਚਾਸ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਥ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਅੰਗਾਂ, ਮੂੰਹ, ਤੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੱਥਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ 'ਤੇ ਚਿਹਰੇ ਉਪਰਲੇ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਰੱਖਣੇ ਹਨ; ਈਸ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੰਜ ਚਿੱਟੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਹਨ। ਚਾਰ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਚ, ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਚੌਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਰੱਖਣੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ, ਗਲ੍ਹਾ, ਮੋਢੇ, ਨਾਭੀ, ਪੇਟ, ਪਿੱਠ, ਛਾਤੀ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਹੱਥ 'ਚ ਅਘੋਰਾ ਦੀਆਂ ਅਠ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰੱਖਣੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ, ਮੂੜ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਗੁਟਣੇ, ਪਿੰਡ, ਕਮਰ, ਪਾਸੇ, ਤੇ ਪਿੱਠ 'ਚ ਵਾਮਦੇਵ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨੱਕ, ਸਿਰ, ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਅਠ-ਤੀਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ, ਕੁਹਣੀਆਂ ਤੇ ਕਲਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਨਿਆਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਸੇ, ਪੇਟ, ਜੰਘਾ, ਪਿੰਡ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਣਵ ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਨਿਆਸਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੰਸ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਨੱਕ 'ਤੇ ਹੰਸ ਦੇ ਬੀਜ-ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ, ਨਿਆਸਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਰੀਤਿ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸਰੀਰ, ਆਤਮ, ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।