ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ — ਚਾਹੇ ਗੋਲ ਹੋਵੇ, ਚੌਕੋਰ, ਬਿੰਦੂ ਜਾਂ ਅਰਧਚੰਦ — ਜਦੋਂ ਰਾਖ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਾਂਹਾਂ ‘ਤੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੇਪਨ tripuṇḍra ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ਼ tripuṇḍra ਹੀ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਲੇਪਨ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੁਦਰਾਖ਼ ਦੇ ਮਾਲਾ ਸਿਰ, ਗਲ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਪਹਿਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੁਦਰਾਖ਼ਾ ਮਾਲਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੀ, ਅਟੁੱਟ, ਸ਼ੁਭ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਲਈ ਪੀਲੀ, ਫਿਰ ਲਾਲ, ਫਿਰ ਕਾਲੀ — ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਪਹਿਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਹੇਠਲੇ ਵੱਲੋਂ ਉੱਚੀ ਨਾ ਪਹਿਨੀ ਜਾਵੇ, ਨਾ ਉੱਚੀ ਵੱਲੋਂ ਹੇਠਲੀ। ਜੋ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਰੁਦਰਾਖ਼ਾ ਨਾ ਪਹਿਨੇ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਪਹਿਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ ‘ਤੇ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਵਾਰੀ, ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੁਹਾਵਾ ਆਸਨ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ, ਚਿੱਟੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮੀ ਚੇਲੇਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਠ ਨਾਮ ਉਚਾਰਣ ਕਰੇ: ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਪਿਤਾਮਹ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਿਕਿਤਸਕ, ਸਰਵਜ੍ਯ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਤਮਾ — ਇਹ ਅਠ ਹਨ; ਜਾਂ, ਸਿਰਫ਼ “ਸ਼ਿਵ” ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਗਿਆਰਵਾਂ ਜੋੜ ਲੈਣ। ਰੋਗ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਜੀਭ ਦੇ ਕੋਨੇ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਹੱਥ-ਨਿਆਸਾ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕਰੇ। ਨਿਆਸਾ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ — ਪਾਲਣ, ਸ੍ਰਿਜਣ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਾਲਣ-ਨਿਆਸਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਜਣ-ਨਿਆਸਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਲਯ-ਨਿਆਸਾ ਹੈ; ਵਿਆਹਤ ਨਾਰੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਪਾਲਣ-ਨਿਆਸਾ ਹੈ। ਕੁੰਵਾਰੀ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਜਣ-ਨਿਆਸਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤਕ ਪਾਲਣ-ਨਿਆਸਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤਕ ਸ੍ਰਿਜਣ-ਨਿਆਸਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਲਯ-ਨਿਆਸਾ ਹੈ। “ਨ” ਤੋਂ “ਮ” ਤਕ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ, ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਣ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ, ਸ਼ਸਤਰ-ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਸਤਰ-ਮੰਤਰ ਦਸ ਦਿਸਾਵਾਂ ‘ਚ ਰੱਖਣਾ। ਪੰਜ ਕਲਾ — ਨਿਵਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਚ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ — ਇਹ ਹਿਰਦੇ, ਗਲੇ, ਤਾਲੂ, ਭਰੋ-ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੀਜ-ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਜਪਣਾ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ, ਸ਼ਸਤਰ-ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਂਠਾਂ ਕੱਟਣੀਆਂ। ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਚੜਾ ਕੇ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਪਰ ਭੇਜ ਕੇ, ਸਿਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ। ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾੜਨਾ; ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਘਟਿਤ ਅਤੇ ਸਾੜ ਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਛੂ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਠੀਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਲਿਆਉਣਾ। ਫਿਰ, ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਲਾਵਾਂ ਬਣਾਏ ਬਿਨਾਂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਰਾਖ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਭਰ ਦੇਣਾ। ਇਸ ਬੋਧ ਸਰੀਰ ਵਿਚ, ਜੋ ਦੀਵੇ ਦੀ ਜੋਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ। ਜੋ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਬੋਧ-ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਲੇਪਣ ਕਰਨਾ। ਫਿਰ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਮਹਾ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਕਰਨੀ। ਸ਼ਿਵ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਾਈ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋੜਾਂ ‘ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕਰਨੀ। ਫਿਰ, ਛੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਛੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕਰਕੇ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਕਰਨੀ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ। ਜਾਂ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਅਤੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਤੱਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ। ਪਰ, ਜੇ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਿਆਸਾ ਕਰਨੀ। ਉਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ, ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ, ਤੀਜੀ ਪ੍ਰਣਵ ਦੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਹੰਸ ਦੀ ਨਿਆਸਾ। ਪੰਜਵੀਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਦੀ ਨਿਆਸਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ‘ਚ ਇੱਕ ਜਾਂ ਅਨੇਕ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ‘ਅ’ ਸਿਰ ‘ਤੇ, ‘ਆ’ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ, ‘ਇ’ ਅਤੇ ‘ਈ’ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ, ‘ਉ’ ਅਤੇ ‘ਊ’ ਦੋ ਕੰਨਾਂ ‘ਤੇ। ‘੃’ ਅਤੇ ‘੄’ ਦੋ ਗਲਾਂ ‘ਤੇ, ‘਌’ ਅਤੇ ‘਍’ ਦੋ ਨੱਕਾਂ ‘ਤੇ, ‘ਏ’ ਅਤੇ ‘ਐ’ ਦੋ ਹੋਠਾਂ ‘ਤੇ, ‘ਓ’ ਅਤੇ ‘ਔ’ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ‘ਤੇ। ‘ਅੰ’ ਜੀਭ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ‘ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ; ‘ਕ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੇ ਪੰਜ ਜੋੜਾਂ ‘ਤੇ। ‘ਚ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ‘ਤੇ, ‘ਟ’ ਅਤੇ ‘ਤ’ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ‘ਤੇ। ‘ਪ’ ਅਤੇ ‘ਫ’ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਠ ‘ਤੇ, ‘ਬ’ ਅਤੇ ‘ਭ’ ਨਾਭੀ ‘ਤੇ, ‘ਮ’ ਹਿਰਦੇ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੱਖਰ ਚਮੜੀ ਆਦਿ ‘ਤੇ। ‘ਯ’ ਤੋਂ ‘ਸ’ ਤਕ ਦੇ ਅੱਖਰ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤਾਂ ‘ਤੇ; ‘ਹੰ’ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ, ਅਤੇ ‘ਕ੍ਸ਼’ ਭਰੋ-ਮੱਥੇ ਵਿਚ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਆਸਾ, ਸ਼ੁੱਧੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਦੀ ਪੂਜਾ-ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।