ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ’ਤੇ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ “ਸਵਖੋਲਕਾਯ” ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਮਾਗਧ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪਾਤਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਲਾਲ ਫੁੱਲ, ਤਿਲ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਚੌਲ ਮਿਲੇ ਹੋਣ। ਦੁਰਵਾ ਘਾਹ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਘੁਟਣਾਂ ਦੇ ਬਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਤਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਅਰਘਯਾ ਦਿਓ। ਜਾਂ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ ਅਰਪਣ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਉਹ ਅਰਪਣ ਉਚਾਲੋ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਮੁਦਰਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ—ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਦਯੰਤ ਤੱਕ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਵਿਭੂਤੀ ਲਵੋ, ਮੰਤਰ ਉਚਾਰੋ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਓ। ਸਿਰ, ਚਿਹਰਾ, ਹਿਰਦੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਪੈਰ—ਇਸ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਛੂਹੋ ਅਤੇ ਸਾਫ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੋ। ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੋ ਜਾਂ ਕੱਪੜਾ ਢੱਕੋ, ਫਿਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਹੱਥ ਥੱਲੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ (ਤਿੰਨ ਲਕੀਰਾਂ) ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਖਿੱਚੋ। ਚਾਹੇ ਗੋਲ, ਚੌਕੋਰ, ਬਿੰਦੀ ਜਾਂ ਅਰਧਚੰਦ ਆਕਾਰ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਵੀ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਾਂਹਾਂ, ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਬਣਾਓ। ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਵਿਭੂਤੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਣਾ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਸਿਰਫ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਹੀ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਰੁਦਰਾਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਮਾਲਾ ਸਿਰ, ਗਲ, ਕੰਨ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਨੋ। ਇਹ ਰੁਦਰਾਖ਼ਸ਼ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੇ, ਅਟੁੱਟ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਲੋਂ ਨਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਲਈ ਪੀਲੇ, ਫਿਰ ਲਾਲ, ਫਿਰ ਕਾਲੇ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਪਹਿਨ ਲਵੋ। ਪਰ ਨੀਚ ਵਲੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਉੱਚੇ ਵਲੋਂ ਨੀਚਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣਾ। ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਮਾਲਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਸਹੀ ਸਮੇਂ—ਦਿਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੰਧੀਆਂ ’ਤੇ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ ਵਾਰੀ, ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਪਹਿਨੋ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉੱਚੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਆਸਨ ਲਗਾਓ। ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਂਤ ਚੇਲੇਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਨਾਮ ਉਚਾਰੋ: ਸ਼ਿਵ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਪਿਤਾਮਹ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚਿਕਿਤਸਕ, ਸਰਵਜ੍ਞ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ। ਜਾਂ, ਸਿਰਫ ‘ਸ਼ਿਵ’ ਨਾਮ ਗਿਆਰਵੀਂ ਵਾਰੀ ਜੋੜ ਕੇ ਉਚਾਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਆਦਿਕ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਜੀਭ ਦੀ ਨੋਕ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿੰਡ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਨਿਆਸ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਾਲਨ ਨਿਆਸ (ਘਰੇਲੂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ), ਸ੍ਰਿਜਨ ਨਿਆਸ (ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ), ਸੰਹਾਰ ਨਿਆਸ (ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੇ ਵਨਵਾਸੀ ਲਈ)। ਜਿਸ ਵਿਆਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪਾਲਨ ਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਲਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਜਨ ਨਿਆਸ ਬਤਾਵਾਂਗਾ: ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਛਿੱਟੇ ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਪਾਲਨ ਨਿਆਸ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਸ੍ਰਿਜਨ ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਸੰਹਾਰ ਨਿਆਸ ਹੈ। ‘ਨ’ ਤੋਂ ‘ਮ’ ਤੱਕ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਤ, ਉਂਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਓ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਅਸਤਰ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਪੰਜ ਕਲਾ—ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ—ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ, ਗਲਾ, ਤਾਲੂ, ਭਰੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਬੀਜ ਅਖਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੋ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਬੀਜ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਧਰੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਪੰਜ ਅਖਰੀ ਮੰਤਰ ਜਪੋ। ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹ ਰੋਕੋ, ਫਿਰ ਅਸਤਰ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਅਸਤਰ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹੋ। ਸੁਸ਼ੁਮਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉੱਪਰ ਭੇਜੋ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਪਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ। ਸਾਹ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸੁਕਾ ਕੇ, ਕਾਲ-ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸਾੜੋ; ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰੋ। ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਘਟਿਤ ਤੇ ਸਾੜ ਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਛੂਹ ਕੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਭਰੋ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਲਿਆਓ। ਫਿਰ, ਵਿਘਟਨ ਅਤੇ ਸਾੜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ, ਉਥੇ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਰਾਖ ਹੋਏ ਭਾਗ ਨੂੰ ਭਰੋ। ਫਿਰ, ਗਿਆਨ-ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਦੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਮਹਾ-ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋੜਾਂ ’ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਛੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਛੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹਣ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਚਾਹੋ ਤਾਂ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪੰਜ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਿਆਸ ਕਰ ਲਵੋ, ਜਾਂ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਆਦਿ ਛੱਡ ਦਿਓ।