ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਨਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੇੜੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜਦੋਂ ਮਨਤਰ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰ ਕ੍ਰਿਆ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਚਾਰਯ ਅਭਿ਩ੇਖਣ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ—ਸ਼ਿਵ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਤਮਾ—ਮੂਲ ਤੱਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਾਰਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਾਰਗ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਅਗਮਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਭਵ ਮਨਤਰ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਾਕਤ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨਚਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕਿਹੜੇ ਲਿਖੇ ਹਨ?” ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਨੀਂਦੋਂ ਉੱਠੋ, ਤਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚੋ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੋ। ਫਿਰ, ਕਿਸੇ ਸੁੰਨੇ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰੋ। ਜੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਦਾਤਨ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸ਼ਟਮੀ ਆਦਿ ਦਿਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਵਰੁਣ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾਓ, ਚਾਹੇ ਦਰਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਤਲਾਬ, ਝੀਲ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨ ਕੰਢੇ ਤੇ ਰੱਖੋ, ਬਾਹਰੀ ਮੈਲ ਹਟਾਓ, ਮਿੱਟੀ ਲਾ ਕੇ ਨ੍ਹਾਓ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲਪੋ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੁਰਾਣਾ ਕੱਪੜਾ ਉਤਾਰੋ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੋਵੋ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੋ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥੀ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਚੰਦਨ ਆਦਿ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਬ sacred thread ਪਹਿਨ ਲਵੋ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜੁੜੀ ਬੰਨ੍ਹੋ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਓ, ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਓ, ਆਚਮਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੰਡਲ ਬਣਾਓ। ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਮਨਤਰ ਉਚਾਰੋ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰੋ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਕਰੋ। ਗਾਂ ਦੇ ਸਿੰਗ, ਦਰਭਾ, ਪਲਾਸ਼ ਪੱਤਾ, ਕਮਲ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ। ਚਾਹੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਦ ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤੋ। ਜੇ ਵਰੁਣ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਲਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਧੋ ਲਵੋ। ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਮਨਤਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਿਵ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹੀ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਨਤਰ ਤੇ ਆਚਮਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਯਜ੍ਯ ਕਰੋ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿਓ। ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਰਘ ਦਿਓ। ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸੂਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਮੂਦਰਾਵਾਂ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰੋ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਕੂਸ਼ ਦੀ ਗੱਠੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਮੂਲ ਮਨਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ। 'ਆਪੋਹਿਸ਼ਠ' ਆਦਿ ਮਨਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁੰਘੋ, ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅਰਘ ਲੈ ਕੇ, ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ ਨੱਕ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਮੰਨੋ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਜਾਣੋ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਘ ਦਿਓ। ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾਓ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਗੁਲਾਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਓ। ਉਥੇ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ 'ਸਵਖੋਲਕਾਇਆ' ਮਨਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੁੱਖ ਤੇ ਸਿਧੀ ਮਿਲੇ। ਮੁੜ, ਚੱਕਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਉਥੇ ਮਾਗਧ ਪ੍ਰਸਥ ਮਾਪ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਘੜਾ ਰੱਖੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਣੀ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਲਾਲ ਫੁੱਲ, ਤਿਲ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਅਟੁੱਟ ਚੌਲ ਨਾਲ ਭਰੋ। ਦੂਬ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ, ਘੁੱਟੇ ਲਾ ਕੇ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ। ਉਹ ਘੜਾ ਸਿਰ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਅਰਘ ਦਿਓ ਜਾਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਮੂਲ ਮਨਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਓ। ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੜ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੋ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮਾਂ—ਈਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਸਦਯੰਤ ਤਕ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਕੇ, ਭਸਮ ਲਓ, ਮਨਤਰ ਉਚਾਰੋ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਲਗਾਓ। ਸਿਰ, ਚਿਹਰਾ, ਹਿਰਦੇ, ਗੁਪਤ ਅੰਗ, ਪੈਰ ਆਦਿ ਤੇ ਮੂਲ ਮਨਤਰ ਨਾਲ ਛੂਹੋ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੋ। ਕੱਪੜਾ ਪਾ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਨਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕੋ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਵੋ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਹੱਥ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡਰ (ਤਿੰਨ ਭਸਮ ਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ) ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਗਾਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।