ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਗੁਰੂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਘੜੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਪਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਧੈਨਵੀ ਮুদ্রਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਘੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਨ ਹੋ ਜਾਣ। ਫਿਰ ਅਚਾਰਯਾ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰ ਨੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦীক্ষਾ ਲਈ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਲਾ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਹ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਘੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦਿੱਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੱਥ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਵੀ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, 108 ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਮ ਆਹੁਤੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੁੜ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਸਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਅਚਾਰਯਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿਵਿ-ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੇਤ, ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਸ਼ਿਵ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੋਥੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪਾਠ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਥਾਯੋਗ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਅਚਾਰਯਾ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਰੀਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਨਿਤ ਲੱਛਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਖ ਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਫਾਈ, ਧੀਰਜ, ਦਇਆ, ਅਸੰਗਤਾ ਅਤੇ ਇਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਨੂੰ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਔਖੇਪਣ ਦੇ, ਪਾਲਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਕੇ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਘੜਾ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਸਭ ਸੰਗਤੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ, ਜਿੱਥੇ ਦੋਹਾਂ ਜਾਂ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਇਕਠੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪੱਥ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਘੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵ੍ਰਤ ਲੈ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਪੱਥ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਇਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕਲਪਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੇ ਪੂਰਾ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪੱਥ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪੜਾਅਾਂ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਹਨ; ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਰਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਤੱਕ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਰਾਹ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਭਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਿਰਲੇ ਤੇ ਮੁਢਲਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਤ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ, ਸਵੇਰੇ ਵੈਲੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਦ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹੇ, ਘਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਐਸੇ ਇਕੱਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਜਿੰਨੇ ਕਰਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਦੰਦ ਮੰਜਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਦੰਦ ਮੰਜਣ ਲਈ ਡੰਡੀਆਂ ਨਾ ਮਿਲਣ, ਜਾਂ ਅਠਵੀਂ ਤਿੱਥ ਆਦਿ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਦਰਿਆ, ਤਲਾਵ, ਸਰੋਵਰ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਨ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਬਾਹਰੀ ਮੈਲ ਹਟਾ ਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਲਗਾ ਕੇ, ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਗੋਬਰ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਰ ਕਪੜਾ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਸਾਫ ਕਪੜੇ ਪਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਜਾਂ ਦੰਦ ਮੰਜਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਨੈਊ ਪਾ ਕੇ, ਕੇਸ਼ ਗੰਢ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ, ਡੁੱਬਕੀ ਲਗਾਉਣੀ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੰਡਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਉੱਠ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ ਦੀ ਸਿੰਗ, ਦਰਭਾ, ਪਲਾਸ਼ਾ ਪੱਤਾ, ਕਮਲ ਜਾਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੰਜ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘੜੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿੱਤ ਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਸ਼ਿਵ-ਭਕਤਾਂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।