ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਆਚਾਰ ਸੰਭਾਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਹਰ ਵਾਰ ਖਾਣਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਭੋਜਨ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਸੀ—ਕਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਅੱਠ ਸੌ ਵਾਰੀ ਜਪ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਜਾਂ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਝੀਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤ ਲੈਂਦਾ, ਜਾਂ ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਲੈਂਦਾ। ਇਹ ਉਪਾਸਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਦਾ—ਕਦੇ ਸੱਤ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਘੀ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ੈਵ ਉਪਾਸਕ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਜਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਕੋਈ ਉਪਾਸਕ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿ ਕੇ, ਹਰਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਵੀ ਜਪ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਵਿਧੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਐਸੇ ਭਗਤ ਲਈ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਹ ਗਿਆਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਖ਼ਰ ਮੋਖਸ਼ ਵੀ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਨਿਯਮਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਸਨਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਾਖ ਲਾ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਕੇਸ਼ ਗੁੰਝੇ ਹੋਏ, ਜਨੇਊ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮੂਦਰਾ ਵਾਲੀ ਅੰਗੂਠੀ ਪਾ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਵਾਂ ਤੇ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂ ਜੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ ਘੜੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅੱਗੇ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਪੱਛਮ ਵੱਲ, ਵਿਦਿਆ ਦੱਖਣ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਉੱਤਰ, ਅਤੇ ਪਰਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਰੱਖਿਆ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਧੈਨਵੀ ਮੂਦਰਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਘੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਧੀ, ਤਰਪਣ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਵਿਠਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਲਾ-ਸਰੂਪ ਬਣਾਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਦੇਹ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਘੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੱਥ ਚੇਲੇ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਗੁਰੂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, 108 ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਆਖ਼ਰੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਾਸਟਾਂਗ ਦੰਡਵਤ ਕਰਦਾ, ਹੱਥ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਹ ਗੁਰੂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੇ, ਹੇ ਦੇਵ, ਇਸਨੂੰ ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੇਲੇ ਸਮੇਤ, ਫੇਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਲਾ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਥਾਯੋਗ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੁਰੂ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਜੇ ਤੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਚਾਰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਦਇਆ, ਅਸੰਗਤਾ ਅਤੇ ਇਰਖਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਘੜੇ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਸਭਾ-ਸਦੱਸਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ, ਜਿੱਥੇ ਜੁੜੀ ਜਾਂ ਦੁਹਰੀ ਵਿਧੀ ਲਾਗੂ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਰਸਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਸਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਫੇਰ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਚੇਲੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਕਾਰਜ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪੜਾਅ ਲਈ ਜੋ ਜੋ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੱਤ—ਸ਼ਿਵ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਆਤਮਾ—ਮੂਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਤਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰਲਾ ਰਸਤਾ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਰਸਤਾ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਅਤੇ ਮੂਲ ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਂਭਵ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਿਰਾਲਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਸ਼ਾਕਤ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਮਕ ਕਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚਾਰ ਪਰਕਾਰ ਵਿਧੀ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?" ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ ਗਿਆ: "ਮੈਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮ ਕਿਹੜੇ ਹਨ?" ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ—ਸਵੇਰੇ ਸੁੱਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਚਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ 'ਤੇ ਮਨਨ ਕਰ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ।