ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਤ ਜੀ, ਸਾਰੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦ — ਹਰ ਕੋਈ — ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਹੁਣ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣੀ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਪੰਜ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ — ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਤੀਰਥ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਪੇ-ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ — ਇਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਧਰਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਪਾਠ ਆਦਿ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਗ, ਗਰੀਬੀ ਜਾਂ ਗੂੰਗਾਪਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਗਟ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫੇਰ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਜਜਾਤੀਓ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਢਿੱਡੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪਾਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਸੌ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਠ ਮੂੰਹ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ, ਜੋ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਸੋ ਨਦੀ ਵੀ ਸੌ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ, ਮ੍ਰਿਗਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮੇਂ, ਕੰਢਾ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਨਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ, ਦਸ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ, ਚੌਵੀ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੁ ਜੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਮਸਾ (ਬਾਰਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀ) ਅਤੇ ਰੇਵਾ (ਦਸ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀ) ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਗਉ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਇਕਵੀਂ ਮੂੰਹ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਣੀ ਨਦੀ, ਅਠਾਰਾਂ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੁੰਗਭਦ੍ਰਾ (ਦਸ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀ) ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ (ਨੌ ਮੂੰਹਾਂ ਵਾਲੀ) ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਚੰਗੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ। ਸਰਸਵਤੀ, ਪੰਪਾ, ਕਨਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼੍ਵੇਤਨਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਵੇਰੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਸਹਿਆਦ੍ਰੀ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੱਤੀ ਮੂੰਹ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੈਮੀਸ਼, ਬਦਰੀ, ਮੇਸ਼ਾਗ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰਵੀ ਇਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਦਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਨਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦੰਤੀ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਵੇਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਥੇ ਹੋਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਵਿੱਚ, ਮ੍ਰਿਗ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮ੍ਰਿਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਖ਼ਰ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦਧ, ਪਿੰਡ ਦਾਨ ਜਾਂ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਅਨੇਕ ਪੀੜੀਆਂ ਦੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਉੱਤਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਣੀ ਉੱਤੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਵਧੀਆ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਤੀਰਥ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਸਹਿਆਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕਈ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਅਤੇ ਵੇਗਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਖੇਤਰ ਹਨ ਜੋ ਸਵਰਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਖੇਤਰ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਥੇ ਵੱਸ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰੰਤਰ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ, ਸਤਕਰਮ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਦਯਾਲੂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਵਧੀਆ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਥੇ ਕੀਤਾ ਪਾਪ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਨਾਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੁੰਨ, ਚਾਹੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੋਧਿਕ, ਵਾਧੂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਮਨ ਦਾ ਪਾਪ ਵੀ ਦੁਜਜਾਤੀ ਦੁਆਰਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦਾ ਪਾਪ, ਹੀਰੇ ਦੀ ਪਰਤ ਵਾਂਗ, ਕਈ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।