ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸਮਯਾ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਹੈ, ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਉਚਾਰਣ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨਮੱਤ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, 'ਸਮਯਾ' ਨਾਮਕ ਇਹ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਗਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਮਾਰਗ ਹਨ: ਕਲਾ, ਤੱਤਵ, ਭੁਵਨ, ਵਰਣ, ਪਦ ਅਤੇ ਮੰਤਰ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਪੰਜ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਤੱਤਵਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਤੱਕ, ਛਬੀਹ ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਹਨ। ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੱਕ, ਕੁੱਲ ਸੱਠ ਭੁਵਨ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਜਾਂ ਉਪਭਾਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਹ ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਦਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਸਰਵੋਚਤਮ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੋਰ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਉਸਨੂੰ ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਉਹ ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਵਿਆਪਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਅਸਲ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਰਗ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮੰਡਲ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਲਈ ਦੋ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਚੱਕਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਆਚਾਰਯ, ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਿੱਤ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਯੋਗ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਪਾਯਸਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਾਯਸਾ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਹਵਨ ਲਈ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਪੰਜ ਘੜੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹੀ, ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਨਾਦ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਯਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਯਾ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਲਾਮੀਆਂ ਨਾਲ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਲੇ ਘੜੇ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼, ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਘੋਰ, ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਾਮ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਦਯਾ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮুদ্রਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਘੜਿਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਮੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀਆਂ ਅੱਗੀਆਂ ਨਾਲ ਹਵਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਾਯਸਾ ਦਾ ਜੋ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹਵਨ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਚੇਲੇ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਰਸਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪੂਰਨ ਹਵਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਜਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਓਂਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁੰਕਾਰ, ਫਿਰ ਮੂਲ ਤੇ ਫਟ ਨਾਲ ਖਤਮ ਕਰਕੇ, ਸੁਆਹਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ, ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਰਿਆ, ਜੋ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮੀ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਵਲੋਂ, ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਗਾ, ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਅਭਿਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਚੇਲੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੱਕ ਲੰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਚੇਲਾ ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੰਮਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤੀ ਮুদ্রਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਗਿਆਨੀ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਫੁੱਲ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਚੇਲੇ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਵਾਦਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਵਚ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ। ਫਿਰ, ਉਸ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ, ਚੇਲੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮੂਲ ਫਾਂਸੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਭੋਗ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਕਲਾਵਾਂ, ਸ਼ਾਂਤਿਆਤੀਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਲਾਮੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀਜ-ਰੂਪ ਬਣਾਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਤੱਤਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੇਲੇ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤਿਆਤੀਤਾ ਪੜਾਅ ਤੇ, ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਧਾਗਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਿਆਤੀਤਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦਰਭਾ ਨਾਲ ਚਾਰੂ (ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਯਸਾ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੇਲਾ, ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੁੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੀ ਕੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੁੰਹ ਧੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਦੰਦ ਮੰਜਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਾ ਨਰਮ ਹੋਵੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਚੇਲਾ ਆਪਣੇ ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸਮਯਾ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।