ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਜੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦੀਸ਼ਟ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਤਾਦ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ "ਸ਼ਿਵ" ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵਾਚਾਰਯ ਹੋਮ, ਉਚਾਟਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਕਾਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਥੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਰਹੋ," ਅਤੇ ਐਸਾ ਆਰਜ਼ੂ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਜੋਤਿ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੈਵ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ਯ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੰਤਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਜਪਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਤਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਆਚਾਰਯ, ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਤ ਮੰਤਰ ਦੀ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ, ਉਚਾਰਿਤ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਸਬੰਧ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਝਾ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰੂਪ-ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਆਸਨ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਸ਼ਿਵ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰਕੇ, ਦীক্ষਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਿਨੇਤ੍ਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਲੈਣਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੋਹ ਅਤੇ ਭੁੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਵਿਧੀ-ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਣਾ ਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸਮਯਾ' ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੱਥ ਹੇਠਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਭਸਮ ਅਤੇ ਮੰਤਰ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਸ਼ਰੀਰ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ, ਨੈਵੇਦਯ, ਜਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਉਪਕਰਨ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ-ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਦਰ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ। ਆਚਾਰਯ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਯ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵਚਰਿਆ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸਮਯਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪਾਠ, ਜਪ ਅਤੇ ਸ੍ਰਵਣ ਵੀ ਸਿਰਫ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, 'ਸਮਯਾ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਯ, ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਮਾਰਗ ਹਨ: ਕਲਾ, ਤੱਤਵ, ਭੁਵਨ, ਵਰਣ, ਪਦ ਅਤੇ ਮੰਤਰ। ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਕਲਾ-ਮਾਰਗ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਤੱਤਵ ਮਾਰਗ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਭੂਮਿਕਾ ਤੱਕ, ਛਬੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪਾਂ ਸਮੇਤ, ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭੁਵਨ ਮਾਰਗ, ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ, ਸੱਠ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਭੇਦ-ਉਪਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ-ਪੰਜ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਚਾਸ ਰੁਦਰ-ਵਰਣ, ਵਰਣ-ਮਾਰਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਦ ਮਾਰਗ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਮੰਤਰ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਉੱਚੇ ਮੰਤਰ ਉੱਚੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ; ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਪਕ-ਵਿਆਪਿਤ ਰੂਪ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਿਛਲੇ ਤਰੀਕੇ ਵਾਂਗ, ਮੰਡਲ ਦੀ ਸੀਮਾ ਤੱਕ ਮਾਰਗ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਦੋ ਹੱਥ ਲੰਬਾ ਘੇਰਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਆਚਾਰਯ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਯੋਗ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਪਾਇਸ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਹਵਨ ਲਈ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਕੀਤੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਘੜੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਿੰਦੂ ਅਤੇ ਨਾਦ ਵਾਲੇ ਮੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਯ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਲਾਮੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਦੇ ਜਾਣੂ ਆਚਾਰਯ ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ, ਸਾਹਮਣੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਸੱਜੇ ਅਘੋਰ, ਖੱਬੇ ਵਾਮ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਦ੍ਯ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਰਖਿਆ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮੁਦਰਾ ਬਣਾਕੇ, ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।