ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਚਾਰਯ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਜਗਾਈ। ਫਿਰ, ਓਹੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਚਾਰਯ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਨਿਆ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅਚਾਰਯ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ, ਅਚਾਰਯ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਛਿੜਕ ਕੇ ਅਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੂਹ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਵਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਹੈ, ਜੋ ਚਮਕਦੇ ਚਿੰਗਾਰੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨਿਯਮਤ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਅਚਾਰਯ ਨਿਦੇਸ਼ਤ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਾਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨੀਲੇ ਬਿੰਦੂ ਵਾਂਗ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਡੀ ਰਾਹੀਂ ਫੜ ਕੇ, ਅਚਾਰਯ ਸੰਕੋਚ ਦੀ ਮুদ্রਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਲਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿਛਲੀ ਵਾਂਗ ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਜਨੇਊ ਪਾਈਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪੂਰੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦੇਵੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਅਚਾਰਯ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤੇ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਮੂਦਰਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਧੁਨ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘੜੀ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਅਚਾਰਯ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਜ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਅਚਾਰਯ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਚਾਰਯ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ "ਸ਼ਿਵ" ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਅਚਾਰਯ, ਸ਼ਿਵਗੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਜਲਾਓ, ਧੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ-ਨਿਆਸ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, "ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੋ," ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਉਸ ਜੋਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੈਵ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਿਵਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਚਾਰਯ ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਸ਼ਿਵਗੁਰੂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਚਾਰਯ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕਤ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਉਚਾਰਿਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਲਈ ਅਸਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸ਼ਿਵ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ, ਦীক্ষਾ ਦੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਸਿਰ ਕਟਾ ਦੇਣਾ ਵੀ, ਪਰ ਧੰਨ ਤ੍ਰਿਣੇਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਤਕ ਮੋਹ ਤੇ ਭੁੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਰਹੇ; ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ 'ਸਮਯਾ' ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਥੀਂ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਚਾਰਯ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੀ ਭਸਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਸੰਸਕਾਰਤ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵੀ। ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਸਰੀਰ, ਅਤੇ ਪੂਜਾ, ਅਰਪਣ, ਜਾਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਠ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਚਰਿਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਸਮਯਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰੇ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਜਾਪ ਅਤੇ ਸੁਣਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਨਮੱਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, 'ਸਮਯਾ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰੂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਛੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਾ, ਤੱਤ, ਭੁਵਨ, ਵਰਣ, ਪਦ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ—ਇਹ ਛੇ ਮਾਰਗ ਹਨ। ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਪੰਜ ਕਾਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਕਾਲਾ ਮਾਰਗ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਪੰਜ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਕਾਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਤੱਤ ਮਾਰਗ ਸ਼ਿਵਤੱਤ ਤੋਂ ਨੀਵੇਂ ਤੱਕ, ਛਬੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਅਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, 26 ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਭੁਵਨ ਮਾਰਗ, ਨੀਵੇਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੱਕ, ਸੱਠ ਭੁਵਨਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਸਵਰੂਪ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਜੋ 'ਵਰਣ ਮਾਰਗ' ਹਨ; ਪਦ ਮਾਰਗ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਉੱਚੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਉੱਚਤਮ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਵਿਆਪਕ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਧੀ, ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।