ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਿਵ-ਤਿਰਥ ’ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ, ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਜਾਂ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ-ਤਿਰਥ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਥੇ ਹੀ ਵਸੇ। ਜੇ ਉਥੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ, ਦਸਵੇਂ, ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ਰਾਧ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਪਿੰਡ ਹੀ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਥੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇ enna ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਥੇ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ, ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇਕ ਰਾਤ ਵੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਪੂਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ। ਜੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਸ਼ਿਵ-ਪਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਰਮ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਤਵ-ਪੂਰਨ, ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ, ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਰੀਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਸਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਹ ਗਿਆਨ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ। ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਹੁਣ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਿਸ਼ਿਓ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਐਸੇ ਤੀਰਥ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਇਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਪੰਜ ਸੌ ਕਰੋੜ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗ ਹਨ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਉਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਇਆ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਤੀਰਥ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨਾਲ, ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਵੈਭੂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਦਾਨ, ਜਪ ਆਦਿਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੋਗ, ਗਰੀਬੀ ਜਾਂ ਬੋਲੇ ਨਾ ਜਾਣਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਸਵੈਭੂ ਤੀਰਥ ਤੇ ਵੱਸ ਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੀਰਥ-ਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪਾਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਸੌ ਨਦੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਠ ਮੁਹਾਂ ਹਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੀ ਧੀ ਗੰਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੌ ਮੁਹਾਂ ਹਨ, ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਸੀ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਉਥੇ ਮ੍ਰਿਗਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਸਮੇਂ ਕੰਢਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਣਭਦ੍ਰਾ ਨਦੀ, ਦਸ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਗਣੇਸ਼ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਰਮਦਾ, ਚੌਵੀ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਮਸਾ, ਬਾਰਾਂ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਰੇਵਾ, ਦਸ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਵੀ ਉਲਲੇਖਯੋਗ ਹਨ। ਗੋਦਾਵਰੀ, ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਗੋ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਇਕਵੀ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਣੀ, ਅੱਠਾਰਾਂ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤੁੰਗਭਦ੍ਰਾ, ਦਸ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ, ਨੌਂ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੰਗੀ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਵਤੀ, ਪੰਪਾ, ਕੰਯਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼੍ਵੇਤਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਾਵੇਰੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹਿਆਦ੍ਰੀ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਸਤਾਈ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਵਰਗ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੈਵ ਕੰਢੇ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਛਾ-ਫਲ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੈਮਿਸ਼, ਬਦਰੀ, ਮੇਸ਼ਾਗ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਰਵੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਪਾਸਨਾ ਆਦਿਕ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਕੇਦਾਰ ਦਾ ਜਲ ਪੀਣਾ ਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਦਾਵਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਿੰਘ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੋਵੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਯਮੁਨਾ ਤੇ ਸ਼ੋਣਾ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਕਨਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਧਰਮ ਤੇ ਦੰਤੀ ਲੋਕ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਭੋਗਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵੇਰੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਮਨ-ਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਚਿਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਜਦ ਸੂਰਜ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵਿਸ਼ਚਿਕ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਵਰਨਮੁਖਰੀ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਉਥੇ ਹੋਣ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਾਹਨਵੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮ੍ਰਿਗ ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਮ੍ਰਿਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਿਵ ਲੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲੋਕ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਕੇ, ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਤੀਰਥ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।