ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ, ਲਾਲ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾ ਦੇ ਸੁਘੰਧੀ ਚੂਰਨ ਜਾਂ, ਜੇ ਸੰਸਾਧਨ ਘੱਟ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਿੰਧੂਰ, ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਜੌ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਵਾਹਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਹਥੇਲੀਂ ਜਾਂ ਦੋ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵੱਡਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਕਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਮਲ ਇੱਕ ਹਥੇਲੀਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਮੱਧ-ਭਾਗ ਅੱਠ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੇਸ਼ਮੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਹੋਣ, ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਆਦਿ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਮਲ ਦੋ ਹਥੇਲੀਆਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਦੂਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕਮਲ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚਾਵਲ, ਟੁੱਟਿਆ ਅਨਾਜ, ਤਿਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਚੌਕ ਪਸਾਰ ਕੇ, ਓਥੇ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਤ੍ਰਾ (ਸ਼ਿਵ-ਕਲਸ਼) ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾਵਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਤ੍ਰਾ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਬੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ, ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ, ਦੂਬ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗਲ ਚਿੱਟਾ ਧਾਗਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਨਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਭਰ ਕੇ ਢੱਕਣ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜ, ਆਸਨ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਜਾਂ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਵੀ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੁੜੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ-ਕਰਮ-ਪਾਤ੍ਰਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਚੰਦਨ-ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਅੰਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਤ੍ਰਾ ਕੋਲ, ਸਾਰੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਰਮ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ, ਦਰਿਆ, ਗਉਸ਼ਾਲਾ, ਪਹਾੜ, ਮੰਦਰ, ਘਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਮੰਡਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਚੌਕ ਅਤੇ ਹਵਨ-ਵੇਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ-ਭਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰਯ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਦਿਨ-ਚਰਿਆ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਮਹੇਸ਼ ਦਾ ਮਹਾ-ਪੂਜਨ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਪਾਤ੍ਰਾ ਵਿਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਆਵਾਹਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ-ਕਰਮ-ਪਾਤ੍ਰਾ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਪਾਤ੍ਰਾ ਵਿਚ ਮੰਤ੍ਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਰੇ ਮুদ্রਾ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਤਮ ਆਚਾਰਯ ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਵਿਚ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਪਰ ਆਚਾਰਯ ਮੁੱਖ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਵਿਚ ਆਪ ਆਹੁਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੇਦ, ਸਤੋਤ੍ਰ, ਮੰਗਲ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਚ, ਗੀਤ, ਵਾਦਯ, ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਕੋਲ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੇਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਆਓ; ਜਗਤਪਤੀ, ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਆਪਣੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰੋ।" ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਆਚਾਰਯ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯਜਨ-ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸੰਯਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਨਿਤ-ਕਰਮ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਓਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਦਰਭ-ਘਾਹ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜੇ ਕੋਲ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ ਖੁਦ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਜੋੜ ਕੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਆਸਟਰ ਮুদ্রਾ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਪੜੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਚਾਰਯ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਆਚਾਰਯ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ, ਸ਼ੰਭੂ ਜੀ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਫੁੱਲ ਦੀ ਮुठੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਆਚਾਰਯ ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਸਟਰ ਮুদ্রਾ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਡਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਆਚਾਰਯ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦਰਭ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਮੁਦਰਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ, ਪੂਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ-ਮੁਦਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਭਗਵਾਨ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੰਡਵਤ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬੈਠਾ ਕੇ ਅਗਲੇ ਕਰਮ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰਯ, ਦਰਭ-ਘਾਹ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਾਡੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਹ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਨ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਦੱਸ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਆਹੁਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਚਾਰਯ ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੱਸ ਆਹੁਤੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਆਚਾਰਯ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਜਾਤੀ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਦੀਖਿਆ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।