ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਨਾ ਕਿ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ। ਇੱਥੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਘਾਟ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ—ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਸ਼ਨ, ਛੂਹ ਜਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ਮੰਡਪ ਤੇ ਵੇਦਿਕ ਬਣਾਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇੱਕ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਖਾਮੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਸਮਯਾ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ—ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ, ਸੁਆਦ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ—ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਵੇਦਿਕ ਬਣਾਕੇ, ਮੱਧ 'ਚ ਅੱਗ ਦੇ ਚੌਲੇ, ਅਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਾਏ ਜਾਣ। ਮੁੱਖ ਅੱਗ ਦਾ ਚੌਲਾ ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਚੌਲਾ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਮੰਡਪ ਨੂੰ ਛਤਰੀਆਂ, ਝੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਸਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਵੇਦਿਕ ਦੇ ਮੱਧ 'ਚ, ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਲਾਲ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਜੇ ਗਰੀਬ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿੰਧੂਰੀ, ਚਾਵਲ, ਜੌ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਆਵਾਹਨ ਲਈ ਚੱਕਰ ਰਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਜਾਂ ਦੋ ਹੱਥ ਵੱਡਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ; ਇੱਕ ਹੱਥ ਦੇ ਕੌਂਟੇ ਵਾਲਾ ਕਮਲ—ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅੱਠ ਉਂਗਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਅੱਧੇ, ਤੇ ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਪੱਤੀਆਂ ਆਦਿ; ਦੋ ਹੱਥ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੋ ਗੁਣਾ। ਇਹ ਸੋਭਾ ਤੇ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਜਾਵੇ; ਇੱਕ ਹੱਥ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਹੱਥ, ਫਿਰ ਵੇਦਿਕ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ 'ਤੇ ਚਾਵਲ, ਪਿਸਿਆ ਹੋਇਆ ਅਨਾਜ, ਤਿਲ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਫੈਲਾਕੇ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਘੜਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਣ। ਉਹ ਘੜਾ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਂਬੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਤੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਤੇ ਦੁਬ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਘੜੇ ਦੀ ਗਲ 'ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਧਾਗਾ, ਦੋ ਨਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਣ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਤੇ ਢੱਕਣ ਨਾਲ। ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਦੀ ਖਾਲ, ਆਸਨ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚਕ੍ਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਧਾਗਾ ਆਦਿ ਨਾ ਹੋਣ। ਉਸ ਕਮਲ ਆਸਨ ਦੀ ਉੱਤਰੀ ਪੱਤੀ 'ਤੇ, ਰਾਜਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਚੰਦਨ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਘੜੇ 'ਤੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਾਰੀ ਵਿਧੀ ਕਰਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦਰਿਆ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ, ਪਹਾੜ, ਮੰਦਰ, ਘਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੁੰਦਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਮੰਡਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੰਡਲ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਵੇਦਿਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ, ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਪੂਜਾ-ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਮੰਡਲ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ਿਵ-ਘੜੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੱਖ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ-ਘੜੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਮੂਦਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਵਧੀਆ ਗੁਰੂ, ਸ਼ਿਵ-ਅੱਗ ਵਿਚ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੁਇਜਨ ਮੁੱਖ ਚੌਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਹੁਤੀ ਪਾਵਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਪਰ ਵਧੀਆ ਗੁਰੂ ਮੁੱਖ ਅੱਗ-ਚੌਲੇ ਵਿਚ ਆਹੁਤੀ ਪਾਵੇ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੇਦ, ਸਤੁਤੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਣ, ਅਤੇ ਕੁਝ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਹਨ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਣ। ਨਾਚ, ਗੀਤ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੀ ਠੀਕ ਪੂਜਾ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਵਾਕੇ, ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੇ: "ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆ ਜाओ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਕਰੋ।" ਫਿਰ, ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਯਜਨ-ਭੋਜਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰ ਲਏ ਹੋਣ, ਪ੍ਰਣਵ ਜਪ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹੋਣ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਦੇ ਆਸਨ 'ਤੇ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜਾਂ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ, ਖੁਦ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਧਾ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਅਸਤਰ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਪੜੇ ਦੇ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੁਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਮੰਡਲ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ, ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੁਰੂ ਮੁਢਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਅਸਤਰ ਮੂਦਰਾ ਨਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਹਲਕਾ ਝਟਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਬੰਨ੍ਹ ਹਟਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ, ਗੁਰੂ-ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੰਧਨ, ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਰਸਮਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸ਼ੁਭ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਲਈ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।