ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਸੀਧਾ-ਸਾਦਾ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਵਰਨ ਦੇ ਹਨ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਿਧੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਕੁਆਰੀਆਂ ਲਈ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰ, ਆਮ ਲੋਕ ਜਾਂ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ—ਜੋ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਕਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਆਦਿਕ ਦੇਣੇ ਆਦਿ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਮਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਧਰਮ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਕੁਆਰੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵੇ। ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਪਤੀਵ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਹੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ austerity ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪਤੀ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਨਾ ਕਿ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਰਾਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਅਪਣੈਤਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਕਾਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਛੂਹ ਜਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੋ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗੁਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਮੰਡਪ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਗੁਰੂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਸਮਯਾ' ਨਾਮਕ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ। ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ, ਰੰਗ, ਸਵਾਦ ਆਦਿ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਮੁਤਾਬਕ ਜਾਂਚ ਕੇ, ਉਥੇ ਇੱਕ ਮੰਡਪ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਵੇਦੀ ਬਣਾਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅੱਠ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅੱਗ ਦੇ ਚੌਕ ਬਣਾਏ ਜਾਣ। ਮੁੱਖ ਅੱਗ ਦਾ ਚੌਕ, ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਮੁੱਖ ਚੌਕ ਬਣਾਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਛਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਝੰਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ auspicious ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਵੇਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਲਾਲ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚੂਰਨ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਜੇ ਸਮਰਥਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਿੰਧੂਰ, ਚੌਲ ਅਤੇ ਜੌ ਨਾਲ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਦੋ ਹਥੇਲੀਆਂ ਅਕਾਰ ਦਾ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਕਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅੱਠ ਉਂਗਲਾਂ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਲਾਮੈਂਟ ਅੱਧਾ, ਫਿਰ ਅੱਠ ਪੰਖੜੀਆਂ ਆਦਿ। ਜੇ ਦੋ ਹਥੇਲੀਆਂ ਦਾ ਕਮਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੇਂਦਰ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁੱਗਣਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕਮਲ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇੱਕ ਹਥੇਲੀ ਜਾਂ ਅੱਧੀ ਹਥੇਲੀ ਅਕਾਰ ਦਾ, ਫਿਰ ਚੱਕਰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਚੌਲ, ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ, ਤਿਲ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ, ਉਥੇ ਸ਼ਿਵ ਪਾਤ੍ਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪਾਤ੍ਰਾ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮੇ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਚੌਲ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੂਬ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ। ਗਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਧਾਗਾ, ਦੋ ਨਵੇਂ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਪਾਤ੍ਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਅਤੇ ਢੱਕਣ ਹੋਵੇ। ਕਾਲੀ ਹਰਣ ਦੀ ਖਾਲ, ਆਸਨ, ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਚੱਕਰ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਇਹ ਸਭ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਕਮਲ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੜੀ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ-ਕਰਮ ਦੀ ਪਾਤ੍ਰਾ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਮੰਡਲ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਤ੍ਰਾ ਉੱਤੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ, ਗਉਸ਼ਾਲਾ, ਪਹਾੜ, ਮੰਦਰ, ਘਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੁਹਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਕਰਮ, ਮੰਡਪ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਮੁਤਾਬਕ ਕਰਕੇ, ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਵੇਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਪੂਜਾ-ਮੰਡਪ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਆਚਾਰਯ, ਨਿਯਮਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਮੰਡਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਮਹਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ਿਵ ਪਾਤ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ, ਜੋ ਯਜਨਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ-ਕਰਮ ਦੀ ਪਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਤ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਚਾਰਯ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਚੌਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆਹੁਤੀ ਪਾਵਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ; ਪਰ ਵਧੀਆ ਆਚਾਰਯ ਮੁੱਖ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਹੁਤੀ ਪਾਵੇ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੇਦ, ਸਤੁਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨ ਪੜ੍ਹਣ, ਅਤੇ ਕੁਝ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤ ਹਨ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨ। ਨਾਚ, ਗੀਤ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।