ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਬਹੁਤ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਜੀਭ ਹਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਐਸਾ ਕਿ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਨਾ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਨੂੰ ਉਚਾਰਣ ਦੀ "ਮੁਨਮੁਨਾਹਟ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ ਕਰਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ "ਮਾਨਸ ਜਪ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਪ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਫਰਕ ਹੈ—ਸਾਧਾਰਣ ਉਚਾਰਣ ਇਕ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਮੁਨਮੁਨਾਹਟ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਪ ਸੋ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਕੀਤਾ ਜਪ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜਪ ਨੂੰ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ "ਕੰਭਕ ਵਾਲਾ ਜਪ" ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਕੰਭਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਾਹ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ਲਾਘਣਯੋਗ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਚਾਲੀ ਵਾਰੀ ਸਾਹ ਰੋਕ ਕੇ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ। ਕੰਭਕ ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਭਕ ਵਾਲਾ ਜਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਭਕ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਵੀ ਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਵੀ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਪ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਉਂਗਲੀਆਂ 'ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਠ ਗੁਣਾ, ਪੁਤ੍ਰਜੀਵ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸ ਗੁਣਾ। ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੌ ਗੁਣਾ, ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਲੱਖ ਗੁਣਾ, ਲਾਲ ਕੌਰਲ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦਸ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਟੀਆਂ ਜਾਂ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਤਾਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਲਾ ਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰਕ ਹੈ। ਤੀਹ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਧਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਸੱਤੀ ਵੀਂ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਪੋਸ਼ਣ, ਪਚੀਸ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੋਖਸ਼, ਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਤੰਤ੍ਰ-ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗੂਠਾ ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਰਜਨੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀ, ਮੱਝਲਾ ਅੰਗਲਾ ਧਨ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੌ ਅੱਠ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਸੌ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਵਧੀਆ, ਪੰਜਾਹ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੱਧਮ। ਚੌਂਵੰਜਾ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਲਾ ਦਿਲ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਛੋਟਾ ਅੰਗੂਠਾ 'ਕਸ਼ਰੀਣੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜਪ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੰਗੂਠਾ ਨਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਪ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਪ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੌਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਜਾਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਸ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਗੁਰੂ, ਚੰਦ, ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਜਪ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵਲ ਤੰਤ੍ਰ ਫਲ, ਪੱਛਮ ਵਲ ਧਨ, ਉੱਤਰ ਵਲ ਸ਼ਾਂਤੀ। ਸੂਰਜ, ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਜਪ ਕਰਨਾ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰ ਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਪੱਗ, ਚਾਦਰ, ਝੁਕ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲ, ਜਾਂ ਗਲ ਲਪੇਟ ਕੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗੰਦੇ ਹੱਥ, ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦੁੱਖ, ਗੁੱਸੇ, ਨਸ਼ੇ, ਛੀਂਕ, ਥੁੱਕ ਜਾਂ ਉਬਾਸੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਜਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਜਾਂ ਚੰਡਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਸੰਪਰਕ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਪ ਕਰਦਿਆਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਲ ਤੱਕਣਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਲੇਟ ਕੇ, ਤੁਰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਨਵੇਂ ਉਠ ਕੇ। ਪਰ ਗਲੀ, ਗੰਦੇ ਥਾਂ ਜਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੈਰ ਫੈਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਮੁਰਗਾ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਬਿਸਤਰ ਤੇ ਲੇਟਿਆਂ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਿੰਨਾ ਬਣ ਸਕੇ ਉਨਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਨੂੰ, ਇਹ ਸਾਰ ਸੁਣ: ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਰਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਅਨਿਵਾਰ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੇਦਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਆਚਰਨ ਹੈ। ਜੋ ਆਚਰਨ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭੀ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਹਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਭੀ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਭੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭੀ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਪਤਿਤ ਜਾਂ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਰਖਿਆ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੇ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਮਾਰਗ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਚਾਹੇ ਉਹ ਨੀਚ, ਮੂਰਖ, ਪਤਿਤ, ਅਨਿਯਤ ਜਾਂ ਅਧਮ ਹੋਣ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੀ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰਵੋਚ ਭਗਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਪ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਤਰੀਕੇ, ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।