ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਦੇਵੀ, ਜਦੋਂ, ਜਿੱਥੇ, ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵਲੋਂ, ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਹਾਇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜਪ ਬੇਅਸਰ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਪ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਜੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆ ਦੀ ਘਾਟ, ਕਰਮ ਦੀ ਠੀਕਤਾ, ਭਰੋਸਾ, ਉਦੇਸ਼, ਭੇਟ ਜਾਂ ਨਿਯਮਿਤਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਪ ਵਿਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਜਪ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਢੰਗ ਨਾਲ, ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਭੇਟ ਸਮੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਣ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਚੰਗੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਜਾਵੇ। ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਹਰ ਸੰਭਵ ਯਤਨ ਕਰਕੇ—ਵਚਨ, ਮਨ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਧਨ ਰਾਹੀਂ—ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ, ਰਤਨ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਘਰ ਭੇਟ ਕਰੇ। ਜੇ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅਨਾਜ ਤੇ ਧਨ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਫਲਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਵਿੱਚ ਕੰਜੂਸੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਮਿਲਕੀਅਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਠੀਕ ਢੰਗ ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਦੋਖ ਦੇ, ਗੁਰੂ ਪਾਸੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗਿਆਨ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਨ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਭਰੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਦੇ ਘੀ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਜਲ, ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਸੁਗੰਧ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਕਪੜਿਆਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦਾ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਯੋਗ, ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਤੇ ਤਾਰੀਖ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ, ਚੰਗੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਜੋੜ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਗੁਰੂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਸੁਚੱਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਰਵੋਚ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। "ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ, ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ"—ਇਹ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਗੁਰੂ ਪਾਸੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਆਗਿਆ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਂਦਰਿਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਨਿਰਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਅੱਠ ਵਾਰੀ ਜਪ ਕਰੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲੱਗੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਲੱਖ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਹੋਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਯਮਤ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਵ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਜਪਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ। ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੁੱਪ ਚਾਪ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ, ਸਾਸ ਤੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਰੋਕ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਆਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਰੂਪਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ, ਛੰਦ, ਦੇਵਤਾ, ਬੀਜ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਪ ਕਰ। ਮਨੋ-ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਚਾਰਨ ਕਰਕੇ ਜਪ ਮੱਧਮ, ਤੇ ਬੋਲ ਕੇ ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ—ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਚੇ ਜਪ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹੈ, ਨੀਵੇਂ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੰਤ੍ਰ ਉੱਚੀ ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਧੁਨੀ, ਸਾਫ ਜਾਂ ਅਸਾਫ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬੋਲ ਕੇ ਜਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹੌਲੀ ਜੁੱਬਾਨ ਹਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਸੁਣ ਨਾ ਸਕਣ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੁਣਣ, ਇਹ ਮੰਨ-ਮੁਖ ਜਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ-ਅੱਖਰ, ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੋ-ਜਪ ਹੈ। ਬੋਲ ਕੇ ਜਪ ਇੱਕ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੰਨ-ਮੁਖ ਜਪ ਸੌ, ਮਨੋ-ਜਪ ਹਜ਼ਾਰ, ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸੌ। ਜਪ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਸ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਸ ਰੋਕਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਚਾਲੀ ਵਾਰੀ ਸਾਸ ਰੋਕ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਾਸ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਸੰਭਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਤ ਜਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸੰਭਾਲ ਸਮੇਤ ਹਜ਼ਾਰ ਜਪ ਵੀ ਸਿੱਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਨੁਸਾਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਂਗਲੀਆਂ ਤੇ ਗਿਣ ਕੇ ਜਪ ਇੱਕ ਹੈ; ਹਥੇਲੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਠ ਗੁਣਾ; ਪੁਤ੍ਰਜੀਵਾ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦਸ ਗੁਣਾ। ਸ਼ੰਖ ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੌ, ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ, ਸਫੈਦ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ, ਮੋਤੀ ਨਾਲ ਲੱਖ। ਕੰਵਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਦਸ ਲੱਖ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਰੋੜ; ਕੁਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਗਾਂਠਾਂ ਜਾਂ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਨਾਲ, ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਯਮ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।