ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ—ਨਾ ਅੰਦਰੂਨੀ, ਨਾ ਬਾਹਰਲੀ। ਇਸ ਲਈ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ, ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਨਣ ਯੋਗ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੇ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਕਿਰਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੂਨੀ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਿਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ, ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸਰਵੋਚ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, 'ਓਮ ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਭ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਸੱਚੀ ਦਿਲੋਂ 'ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ' ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਪੰਜ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੋ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਹੈ, ਵੇਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਗਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪੱਕਾ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਕ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਹੈ, ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ 'ਓਮ ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਛੇ-ਅੱਖਰੀ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਮਹਾਨ; ਇਸ ਨੂੰ ਵਟ ਦੇ ਬੀਜ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ 'ਓਮ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਸੁਖਮ ਅੱਖਰ, 'ਈਸ਼ਾਨ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਇਕ-ਅੱਖਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, 'ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਸੁਖਮ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵ ਪੰਜ-ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਵਾਂਗ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦੋਹਾਂ ਵਾਂਗ, ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਦੁਆਰਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਨਾਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਡਰਾਵਨਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਅਨਾਦਿ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਅਨਾਦਿ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਰੋਗ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਸੰਸਾਰਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ; ਜੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅਚੇਤਨਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ, ਸਭ ਅਚੇਤਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਬਿਨਾ ਚੇਤਨ ਕਾਰਨ ਦੇ; ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਬਿਨਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਡਾਕਟਰ ਬਿਨਾ, ਰੋਗੀ ਰਾਹਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ, ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ, ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਰੰਭ, ਮੱਧ, ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਾਲਕ, ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਤੇ ਨਾਮੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਿਵ ਵਾਂਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਹੈ: ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਸ਼ਿਵ-ਵਾਕ—'ਓਮ ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ'। ਇਹ ਸ਼ੈਵ ਵਾਕ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਪੂਰਨ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਉਹ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰਕ, ਕਿਵੇਂ ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ, ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਸਮੇਤ, ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਤੇ ਜੋ ਨਤੀਜਾ ਪੂਰਾ ਹੈ, ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਉਹ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼—ਰਾਗ, ਅਗਿਆਨ—ਹੋਣ, ਝੂਠ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਐਸੇ ਦੋਸ਼ ਮਾਲਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਰ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਕੁਝ ਸ਼ਿਵ, ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਸਾਰੇ ਅਣਜਾਣੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਕ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਲਕ ਦੇ ਬਚਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੀਆ ਬਚਨ ਹਨ। ਜੋ ਬਚਨ ਰਾਗ, ਦਵੇਸ਼, ਝੂਠ, ਗੁੱਸੇ, ਇੱਛਾ, ਲਾਲਚ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਹੈ, ਤੇ ਨਰਕ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬਚਨ ਹੋਣ, ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਲਗਾਵ ਨਾਲ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਲਾਭ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬਚਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਸਭਿਆ ਹੋਣ, ਜੇ ਸੁਣ ਕੇ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰਾਗ-ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਸੰਦੇਹ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਮੰਤ੍ਰ ਹੋਣ, ਪਰ ਸਭ-ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਵੇਦ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਜੋ ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ; ਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੰਤ੍ਰ ਤੁਲਨਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਸੱਤਰ ਮਿਲੀਅਨ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਉਪ-ਮੰਤ੍ਰ ਹੋਣ, ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਧਾਗਾ। ਸ਼ਿਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਤੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ-ਸਰੋਤ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਛੇ-ਅੱਖਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ 'ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ' ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀ ਲਾਭਦਾਇਕ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ, 'ਓਮ ਨਮ: ਸ਼ਿਵਾਯ', ਸਾਰੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈ—ਇਹੀ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਸਲ ਗਿਆਨ, ਇਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਤੇ ਇਹੀ ਅਸਲ ਅਰਥ ਹੈ।