ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਪ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਓਮ ਦਾ ਵਾਰੰਵਾਰ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਸੁਕਤ ਆਦਿ ਦੀ ਪਾਠ-ਸਮਾਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਰਟਨੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਮੰਤਰ-ਰਟਨੀਆਂ ਹੀ ਜਪ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਧਿਆਨ, ਮੇਰੀ ਸਹੀ ਰੂਪ ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਨੂੰ। ਗਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੀਆਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ। ਮਨ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ, ਉਥੇ ਅਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੂਜਾ, ਬਾਹਰੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਲਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਵੀਤਰਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਬਾਹਰਲੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਰੂਪ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ। ਚਾਹੇ ਬਾਹਰਲੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅੰਦਰਲੀ, ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜੇ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ, ਜੋ ਸਰਬ-ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਦਰਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਿਸ ਕਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਮਨ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਜੇ ਕਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੀ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲਾ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸਨੂੰ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਲੈਣ, ਉਹ ਭਗਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਫਲ ਜਾਂ ਅਫਲ ਦੀ ਸੋਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ, ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰੀ, ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਲਾਭ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਭਗਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੋक्ष ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਖੁਦ ਪੂਜਾ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰਨਾ; ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ, ਆਵਾਜ਼, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਯਾਦ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣਾ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅੱਠ ਲੱਛਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗਰਾ, ਮਹਾਨ ਜੋਗੀ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਤਪਸਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚੰਡਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਤੇ ਲੈਣਾ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪੱਤਾ, ਫੁੱਲ, ਫਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਨਾ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਉਤਮ ਦੁਜਜਨਮਿਆਂ ਦੇ ਵਰਣ-ਧਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਇਸਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਨਿਯਮਤ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਨਮਰਤਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਸੱਚਾਈ, ਸੰਤੋਖ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਹਿੰਸਾ, ਲਜਾ, ਭਗਤੀ, ਪਾਠ, ਯੋਗ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਵੀ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਵਿਵੇਕ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਸੁਣਨਾ, ਤਪਸਿਆ, ਮਾਫ਼ੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਚੋਟੀ ਤੇ ਜਨੇਊ, ਪੱਗ ਤੇ ਉੱਪਰਲਾ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਣਾ—ਇਹ ਵੀ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਵਰਜਿਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਭਸਮ ਤੇ ਰੁਦਰਾਖਸ਼ ਪਹਿਨਣਾ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ’ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚੌਦਸ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕੁਰਚਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਖਾਸ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਉਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡਣਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰਹਿਤ ਭੋਜਨ ਨਾ ਖਾਣਾ, ਬਿਆਸਾ ਤੇ ਯਾਵਕਾ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਚਣਾ, ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਰਾਬ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਆਮ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ। ਮਾਫ਼ੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੰਤੋਖ, ਸੱਚਾਈ, ਨਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ, ਮੇਰਾ ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਭਸਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੋਹ-ਬੱਧਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਟ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਦੱਸ ਲੱਛਣ ਜੋਗੀ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਮੰਗਣਾ। ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ: ਕੋਈ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਛਤਰੀਆਂ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੇ ਯਜਮਾਨੀ ਕਰਨੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ, ਪਰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ; ਵੈਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮਨਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ, ਤੇ ਮਾੜੇ ਪੰਛੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਰੱਖਣਾ, ਸਿਰਫ਼ ਜੋਗੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਗਲਤ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਹਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਸੂਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਜਾਣਦੇ ਰਹਿਣਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ, ਤੇ ਭਸਮ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਪਹਿਨਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮੀਆਂ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ; ਵੈਸ਼ਾਂ ਲਈ ਗਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਵਪਾਰ ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਬਾਗ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਮੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਕਨੂਨੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਤੇ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਜੇ ਪਤੀ ਆਗਿਆ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਔਰਤ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਪਾਰਵਤੀ ਜੀ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਭਗਤੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਸੋਝੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ।