ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਗਿਆਨ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੱਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਜੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ? ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਪੂਜਾ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਜੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ? ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਜੋ ਸ਼ਿਵ-ਸਿੱਖਿਆ ਆਈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਪੱਖ, ਤਟਸਥ, ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੰਖੇਪ ਵਰਨਨ ਕਰ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਅਡੋਲ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਫਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਅਵਿਵਕਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਰਚਿਆ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਨ ਦੇ ਲਈ ਸੋਮਾ ਰਚਿਆ। ਸੋਮਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਯਜਨ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਇੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਰੱਬ, ਦਇਆਲੂ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?" ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਹੀ ਆਦਿ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਹੀ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖਿਤ ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਅਪਣਾਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਭਸਮ ਲਾ ਲਈ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਮਾ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਜਾਗਦੇ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਜੋਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋਗੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਿਵ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਮ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਉਮਾ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਦੇਖਿਆ। ਸਦੇ-ਸਿਧ, ਗਣਾਂ ਦੇ ਨਾਥਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੂਕਤਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੌਰਾਣਿਕ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਨੰਦੀ-ਧਵਜ ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ, "ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।" ਦੇਵਤੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਨੰਦੀ-ਧਵਜ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਿਸ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਫਿਰ ਹਰਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤਾ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਦੇਵੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਿਆਨਕ, ਸੂਰਜ-ਸਮਾਨ ਤੇ ਸਰਵੋਚ। ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ-ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਚਤਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਰੂਪਾਂ, ਅੰਗਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਾਰ ਚਿਹਰੇ, ਤੇ ਅੱਧ-ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸੂਰਜ-ਸਵਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਦੇਵੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਸਵਰੂਪ। ਪੰਜ ਤੱਤ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਤੇ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਅਰਘਯ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। "ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਕੰਵਲ-ਨੇਤਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੰਵਲ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਰਘਯ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ, ਸੋਨੇ, ਪਾਣੀ, ਕੇਸਰ, ਕੁਸ਼ਾ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ।" "ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਰੂਪ ਸ਼ਿਵ, ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਦਿ-ਕਾਰਣ ਨੂੰ, ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ, ਤੁਹਾਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਤੇ ਸੂਰਜ-ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।" "ਜੋ ਕੋਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਸਵੇਰੇ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਅਰਘਯ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਸਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਗਤ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ, ਮਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੂਰਜ-ਸਵਰੂਪ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ, ਚੌਂਕੜੀ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠਿਆਂ, ਸਭ ਮਤਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਫਿਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਦੇਵਤੇ ਜਾਣ ਗਏ ਕਿ ਪੂਜਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੀ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਮੁਕਟ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਸਭ ਮਤਾਂ ਦੇ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।