ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਨ ਜੇਕਰ ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੀਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਜਾਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦਿਹ ਨਹੀਂ। ਭਗਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਚਾਹੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ, ਭਗਤੀ ਹੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਰਾਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਜਾਂ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਚਿਕ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਰੀਰਿਕ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸ਼ਿਵ ਧਰਮ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਹੈ—ਤਪ, ਕਰਮ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ। ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ 'ਕਰਮ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਪ ਵਿਚ ਚੰਦਰਾਯਣ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਯਮਤਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਪ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ 'ਧਿਆਨ' ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ 'ਗਿਆਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੈਰਾਗ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਇੱਕ ਭਗਤ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਆਪ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਗਿਆਨ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਦਸ ਭਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਵਿਦਵਾਨ ਜਾਂ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੱਖਰਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵੇਦਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ, ਸਾਂਖਿਆ ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਰਮਪਿਤਾ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਕੌਣ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ? ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਕੌਣ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ। ਫਿਰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦਿਵਿਆ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਔਖੇ ਜਤਨ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੁਨੀ ਹਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਨੂੰ ਰਚਿਆ। ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਜਨਮ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਸੋਮਾ ਬਣਾਇਆ; ਸੋਮਾ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਯਜਨਾ, ਵਿ਷্ণੂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਉਪਜੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ੍ਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਮਿਹਰ ਭਰੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਵਾਸਤੇ ਹਟਾ ਲਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?" ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਂ ਹੀ ਆਦਿ ਪੁਰਖ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ੍ਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ ਅਥਰਵਸ਼ੀਰਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਲਿਆ। ਮਿਹਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਪਰਮਪਿਤਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਉਮਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਜਾਗਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਯਮੀ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਾਹੇਸ਼ਵਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਹੇਸ਼ ਦੀ ਵਾਮਭਾਗੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਵੇਖਿਆ। ਸਦਾ-ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਗਣਪਤੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ੍ਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਪੁਰਾਣਿਕ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਸ੍ਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਬੈਲ-ਧਵਜਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।" ਦੇਵਤੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਬੈਲ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਿਹੜੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇ? ਕੌਣ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।" ਫਿਰ, ਹਰਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ—ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਵਿਅਕਤ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਭੈੰਕਰ, ਸੂਰਜ-ਸਮ, ਅਤੇ ਪਰਮ। ਉਹ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਰਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਰੂਪਾਂ, ਅੰਗਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਠ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਨਾਰੀ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤੇ ਸਮਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਵਤਾ ਸੂਰਜ ਹਨ, ਦੇਵੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਤੱਤ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਜਾਂ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਆਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਰਘਯ ਚੜ੍ਹਾਇਆ।