ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਜੋ ਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਹਥੇਲੀ ‘ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਰੂਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ—ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਦੈਤ ਹੋਵੇ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਤੋਤਾ ਜਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੀੜਾ ਵੀ—ਕਿਰਪਾ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ—ਚਾਹੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁੜਾਪਾ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ—ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਸਭ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਪਾਪੀ ਹੋਵੇ, ਧਰਮੀ, ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਅਜਾਣ—ਜਦੋਂ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਦਯਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਯੋਗ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਿਰਪਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਰਕਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—‘ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’—ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭਗਤੀ, ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਵ ਤਪ ਤੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਸਰਵੋਤਮ ਭਗਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਉੱਚੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਮਗਰੋਂ, ਨੀਚ ਗਰਭਾਂ ‘ਚ ਦੁਖ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੇਵਾ, ਚਾਹੇ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ‘ਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੁਆਰਾ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਮਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਜਪ ਤੇ ਹੋਰ ਉਚਾਰਣ ਬੋਲ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਸ਼ਿਵ ਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਹਾਂਆਤਮਾ ਸ਼ਿਵ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਪ, ਕਰਮ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ; ਪੂਜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕਰਮ ਕਰਮ ਹਨ, ਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਗੇ ਉਪਵਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਪ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਚਿੰਤਨ—ਧਿਆਨ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ‘ਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ—ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਰਾਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ, ਦਯਾ ਰਾਹੀਂ, ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾਈ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਸਰਵੋਤਮ ਕਾਰਨ, ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧਾਵੇ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦਸ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਭਗਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਹੀਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਦੇ ਇਹ ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤਬਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ, ਸਾਂਖਿਆ ਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ? ਕੌਣ ਪੂਜਾ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਰਗ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਧਰਮੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ। ਸ਼ੈਵ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ‘ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸੰਖੇਪ, ਜੋ ਨਾਂ ਤਾਰੀਫ਼ ਤੇ ਨਾਂ ਨਿੰਦਾ, ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਵ्य ਗਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲ, ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਸਤ-ਅਸਤਿ ਦੇ ਕਾਰਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਪਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਬੋਲ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਰਚਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ; ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਪਾਦਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੇ ਵੇਲੇ ਦੇਖਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ, ਰੁਦ੍ਰ ਵਲੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਯਜਨਾ ਲਈ ਸੋਮ ਰਚਿਆ; ਸੋਮ ਤੋਂ ਆਕਾਸ਼, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਯਜਨਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਰਚੇ। ਉਹ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਪ੍ਰਭੂ, ਦਯਾ-ਮਈ ਚਿਹਰਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਲਈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹਟਾ ਲਈ, ਤੇ ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?” ਧਨਵੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਹੀ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਧਨਵੰਤ ਰੁਦ੍ਰ ਉਥੇ ਹੀ ਲੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸੂਕਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਵਰਤ, ਜੋ ਅਥਰਵਸ਼ਿਰਸ ‘ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਅਮਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਭਸਮ ਲਾ ਲਈ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ, ਉਮਾਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ—ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ, ਅਸੂਤਾ, ਨਿਯਮਤ ਸਾਸ-ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ‘ਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵ ਰੂਪ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ‘ਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ।