ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ। ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ, ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਅਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਰੂਪ—ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਾਇਆ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਅਤਿ ਸੁਖਮ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਗਿਆਨਯੋਗ, ਗਿਆਨ, ਸਮਝ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ; ਮਾਇਆ ਹੀ ਢੀਲ, ਸਥਿਰਤਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੈ। ਆਗਿਆ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ—ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾਂ—ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾ, ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੀਵ, ਰੂਪਾਂਤਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਤੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ, ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ—ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਭਟਕਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸੱਤਾਈ (27) ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵਿਆਪਣ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਇਥੇ ਮੁਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਗਹਿਰੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪਏ—"ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ? ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ? ਸਾਡੀ ਨੀਵ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ, ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿਚ ਕੌਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਜਗਤ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਵਿਵਸਥਾ ਕੌਣ ਰਚਦਾ ਹੈ?" ਉਹ ਵਕਤ, ਭਾਗ, ਜਾਂ ਯੋਗ-ਯੋਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ; ਤੱਤ, ਸਰੋਤ, ਪੁਰੁਸ਼ ਜਾਂ ਪਰਮ ਯੋਗੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਅਚੇਤਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਆਤਮਾ ਚੇਤਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਕਮੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਉਹ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਪਾਰ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਵਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਬਚਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਦਿਵਯ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਲੋਕ, ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਆਗਮਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਤੋਂ, ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਹਥੇਲੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਤੋਤਾ ਜਾਂ ਕੀੜਾ—ਉਸ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਗਰਭ ਵਿਚ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ, ਬੱਚਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਬੁੱਢਾ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿਚ—ਚਾਹੇ ਪਤਿਤ, ਧਰਮੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨ—ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਅਯੋਗ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਸਿਰਫ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕ੍ਰਿਪਾ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਮਹਾਂਦੇਵ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਵੇਦ ਤੇ ਸ੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ, ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਵਿਚ ਵੀ "ਇੱਕ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ" ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭਗਤੀ, ਸਮਝ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਵ ਤਪ ਤੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਥੇ, ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿਸ ਰਾਹੀਂ, ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁਕਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ, ਮਾਨਵ ਵਿਚ, ਇਸ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭਾਗ ਵੀ, ਤਿੰਨ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਿਮਨ ਗਰਭਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸੇਵਾ, ਚਾਹੇ ਬਾਹਰੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ, ਭਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਨ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਮਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ; ਜਪ ਤੇ ਹੋਰ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੇਵਾ। ਇਹ ਤਿੰਨ-ਵਿਧੀ ਸੇਵਾ, ਸ਼ਿਵ-ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿਸ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਪ, ਕਰਮ, ਜਪ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਹਨ; ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਮ ਹਨ, ਤੇ ਤਪ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤ ਹਨ। ਜਪ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿਸ, ਚਿੰਤਨ—ਇਹ ਧਿਆਨ ਹੈ; ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ, ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀਕੰਠ ਰਾਹੀਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸ਼ਿਵ-ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਹਨ; ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਕਾਰਨ, ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਧਾਏ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਇੱਕ ਭਗਤ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਸ਼ਿਵ-ਗਿਆਨ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਖੁਦ ਦੱਸਿਆ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਰਣ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।