ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਨੋ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਕਹਾਣੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਓਮ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਔਮ — ਇਹ ਇਕ ਅੱਖਰ — ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਉਚਾਰਿਤ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਔਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਔਮ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਜਪ ਨਾਲ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਇਕ-ਅੱਖਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਓਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਹਚਾਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ, ਔਮ ਦੇ ਚਾਰ ਅੰਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ‘ਅ’, ‘ਉ’, ‘ਮ’, ਅਤੇ ਨਾਦ (ਗੂੰਜ)। ‘ਅ’ ਰਿਗਵੈਦ ਹੈ, ‘ਉ’ ਯਜੁਰਵੈਦ, ‘ਮ’ ਸਾਮਵੈਦ, ਅਤੇ ਨਾਦ ਅਥਰਵਣ ਵੈਦ ਹੈ। ‘ਅ’ ਮਹਾ-ਬੀਜ ਹੈ, ਰਜਸ ਹੈ, ਚਾਰ-ਮੁਖੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਹੈ; ‘ਉ’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਣਨੀ, ਸਤਵ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਹਰੀ ਹੈ। ‘ਮ’ ਪੁਰੁਸ਼, ਬੀਜ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹਰਾ ਹੈ; ਨਾਦ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ ਇਸ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਅੱਧ-ਅੱਖਰ ਦੁਆਰਾ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ, ਨਾ ਛੋਟਾ ਹੈ; ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗੂ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਦਾ ਹੈ — ਸਰਵੋਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੁਆਰਾ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਭਵਿਕ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ; ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਨੰਤ ਹਨ — ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਆਦਿ; ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਚਿੰਗਾੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਸਦਾਸ਼ਿਵ, ਈਸ਼ਵਰ ਆਦਿ, ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਅਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ, ਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਵੱਡੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਅਸਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ — ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸੁਖਮ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਸਾਰ ਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਦ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧਿ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੈ; ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ, ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੈ। ਆਗਿਆ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ — ਉੱਚੀ ਤੇ ਨੀਵੀਂ — ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾ — ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੀਵ, ਪਰਿਵਰਤਨ, ਵਿਘਟਨ, ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਝੂਠੀ — ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਜਤਨ ਦੇ, ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ — ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ — ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ, ਸਭ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੱਤੀ-ਸਤਾਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਕਰਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ: "ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ? ਕੌਣ ਸਾਡੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਸਾਡਾ ਆਧਾਰ ਹੈ? ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿਚ, ਸਦਾ ਵੱਜਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਅਟੱਲ ਰੀਤਿ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਂ, ਨਿਬੜਾ, ਯੋਗ, ਤੱਤ, ਸਰੋਤ, ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਮ ਯੋਗੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ। ਪਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੱਤ ਨਿਰਜੀਵ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ, ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਵਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਰ, ਅਤੇ ਇਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੁਆਰਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਵਿਆ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਲੋਕ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ — ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਧਾਰੀ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵਿੱਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਧਾਰੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਲੜੀ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਦਇਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੂਪ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਦੇਵ, ਦੈਤ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਤੋਤਾ ਜਾਂ ਕੀੜਾ ਵੀ ਹੋ — ਉਸ ਦਇਆ ਦੁਆਰਾ, ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਗਰਭ ਵਿਚ, ਜਨਮ ਲੈ ਰਿਹਾ, ਬੱਚਾ, ਜਵਾਨ, ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿਚ ਹੋਵੇ — ਚਾਹੇ ਪਤਿਤ, ਧਰਮਕ, ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਹੋਵੇ — ਦਇਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਤੁਰੰਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉੱਚੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਅਯੋਗ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਇਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਕਤੀ ਸਿਰਫ ਦਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਇਆ ਭਕਤੀ ਤੋਂ; ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦਇਆ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਨਮ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਇਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਦਿਕ ਤੇ ਸ੍ਮ੍ਰਿਤੀ ਆਗਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਇਆਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਸ਼ੂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: "ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਹੈ," ਅਤੇ ਥੋੜੀ ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੈਵ ਤਪ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ, ਯੋਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਿ ਦੁਆਰਾ, ਸਰਵੋਚ ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਮ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਤੇ ਦਇਆ-ਭਕਤੀ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਸ਼ਿਵ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਇਕ ਜਗਮਗਾਵੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਹਚਾਨ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।