ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਈਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਪਿਨਾਕ ਧਾਰੀ ਹਨ, ਬੈਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ, ਇਕੋ ਰੂਦ੍ਰ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਲੇ ਤੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਵਾਲ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁਲਗਦੇ ਤੇ ਤਮਬੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਤਰਨ ਵਾਲੇ, ਨੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਭਿਆਨਕ, ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਮਰ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਟੀ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦੁੱਤੀਅਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਹਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ਿਵ ਆਪ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਉਪਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਸਭ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਨਮਜਾਤ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੁੱਲਣੀਅ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਖੁਦ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ, ਆਨੰਦ ਪਰਮ, ਤਾਕਤ, ਤੇਜ, ਬਲ, ਧੀਰਜ, ਤੇ ਦਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਨ। ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਉਹਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। 'ਓਮ' ਉਚਾਰਨਯੋਗ ਨਾਮ ਹੈ ਸ਼ਿਵ ਦਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ; 'ਸ਼ਿਵ', 'ਰੂਦ੍ਰ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਓਮ' ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ' ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਪਰਮ ਲੱਛ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪਾਰਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਅੱਖਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ 'ਓਮ' ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: 'ਅ', 'ਉ', 'ਮ' ਅਤੇ ਨਾਦ। 'ਅ' ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, 'ਉ' ਯਜੁਰਵੇਦ, 'ਮ' ਸਾਮਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਦ ਅਥਰਵਣ ਹੈ। 'ਅ' ਮਹਾਬੀਜ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; 'ਉ' ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਗਰਭ, ਸਤਵ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਕ ਹਰੀ ਹੈ। 'ਮ' ਪੁਰਖ, ਬੀਜ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹਰਾ ਹੈ; ਨਾਦ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਧ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਤਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ, ਨਾ ਛੋਟਾ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਨਮਜਾਤ, ਗਿਆਨ ਵਿਲੱਖਣ, ਤੇਜ ਵਾਂਗ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਸੰਖ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਆਦਿ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਈਸ਼ਵਰ ਆਦਿ, ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਦੇਵਤੇ, ਪੁਰਖ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮਹੱਤਤਤਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੱਤ, ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ, ਸੁਖਸ਼ਮ, ਜਾਗਰਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਧਨੀ ਸ਼ਿਵ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਜਾਣਨਯੋਗ, ਗਿਆਨ, ਬੁਧੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹਨ; ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਅਡੋਲਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ, ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੈ। ਆਦੇਸ਼, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ—ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਵਾ—ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾ: ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੀਵ, ਪਰਿਵਰਤਨ, ਵਿਕਾਰ, ਅਸਲ ਤੇ ਝੂਠ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ, ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਤਾਈਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ—ਕਾਰਣ ਕੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ? ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਾਂ? ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ, ਕੌਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਟਿਕੇ ਹਾਂ? ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕਿਸ ਨੇ ਅਟੁੱਟ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਹੈ? ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਂ, ਭਾਗ, ਜਾਂ ਯਾਦ੍ਰਿਚਛਾ ਇੱਥੇ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਤੱਤ, ਸਰੋਤ, ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਪਰਮ ਯੋਗੀ—ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਆਦਿ ਜੜ ਹਨ, ਤੇ ਜੇਕਰ ਆਤਮਾ ਚੇਤਨ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅਸਮਰਥਤਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਦਿਵਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ। ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਨੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਵਯ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਰ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਿਵਯ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਧਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਧਾਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।