ਸ਼ਿਵਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼ਿਵ—ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਜੋਤ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੰਭੂ—ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ, ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕਿਸਮਤ, ਕੋਈ ਲਗਾਵਟ ਜਾਂ ਵੈਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਟਕਾਵ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮੰਦੇ ਕਰਮ, ਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਨਾ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਰਾਦਿਆਂ ਜਾਂ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ, ਭੋਗਾਂ ਜਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਅੰਕੁਰਾਂ, ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਸਾਧਨ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਨਾ ਫਲ। ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਕੋਈ ਹਾਕਮ, ਨਾ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਨਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਨਾ ਰਖਿਆਕਰਤਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਜਨਮ ਹੈ, ਨਾ ਮੌਤ, ਨਾ ਚਾਹੇ ਹੋਏ, ਨਾ ਅਣਚਾਹੇ; ਨਾ ਕੋਈ ਹੁਕਮ, ਨਾ ਮਨਾਹੀ, ਨਾ ਮੁਕਤੀ, ਨਾ ਬੰਨ੍ਹ। ਜੋ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੇਲੇ ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਸਾਰੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਸਦਾ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਅਚਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਸ਼ਿਵ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਰਵਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ, ਮਹਾ-ਪੁਰਖ, ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਅੰਬਿਕਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਈਸ਼ਾਨ, ਪਿਨਾਕ ਧਾਰੀ, ਬਲਦ ਤੇ ਸਵਾਰ, ਇਕ ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪੁਰਖ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਪੀਲਾ—ਇਹੀ ਉਹ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ, ਨੌਜਵਾਨ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਵਰਗਾ ਨਿੱਕਾ, ਦਿਲ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਵਾਲ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਲਾਲ ਤੇ ਤਾਮਬੀ ਰੰਗ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਉਤਰਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਠਾ, ਨੀਲਾ ਗਲਾ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਾਂਤ, ਭਿਆਨਕ, ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਮਰ, ਤੇ ਅਕਾਲ। ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੋਸ਼ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਅਤੁਲ ਸਰੂਪਤਾ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਵੇਂ ਉਪਜੇ ਬ੍ਰਹਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਰੇ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਜਨਮਜਾਤ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਅਨੁਪਮ ਤੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਸਰੂਪ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਆਨੰਦਤਾ ਪਰਮ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ, ਜੋਤ, ਬਲ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਦਇਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਨ। ਜੋ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ; ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਮਕਸਦ—ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ। ਉਚਾਰਨਯੋਗ ਨਾਮ ‘ਓਮ’—ਸ਼ਿਵ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; ਸ਼ਿਵ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ‘ਓਮ’ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਓਮ’ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਸ਼ੰਭੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਪਰਮ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ, ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਹੀ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਰਥ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਵੇਦ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਚ, ‘ਓਮ’ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ‘ਅ’, ‘ਉ’, ‘ਮ’, ਤੇ ਨਾਦ (ਧੁਨੀ)। ‘ਅ’ ਰਿਗਵੇਦ ਹੈ, ‘ਉ’ ਯਜੁਰਵੇਦ, ‘ਮ’ ਸਾਹਮਨ, ਤੇ ਨਾਦ ਅਥਰਵਣ ਹੈ। ‘ਅ’ ਮਹਾ ਬੀਜ, ਰਜਸ, ਚਾਰ ਮੁੰਹ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ; ‘ਉ’ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਗਰਭ, ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਸੰਭਾਲਕ ਹਰੀ ਹੈ। ‘ਮ’ ਪੁਰਖ, ਬੀਜ, ਤਮਸ ਤੇ ਸੰਘਾਰਕ ਹਰਾ ਹੈ; ਨਾਦ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਗੁਣ ਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅੱਧ ਅੱਖਰ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਕੁਝ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਖੜਾ ਰੁੱਖ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਨਮਜਾਤ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਗਿਆਨ ਅਨੋਖਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀਯ ਹੈ; ਇਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ। ਉਸਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਆਦਿ; ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ ਸਦਾ-ਸ਼ਿਵ, ਈਸ਼ਵਰ ਆਦਿ, ਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ ਤੇ ਅਵਿਦ੍ਯੇਸ਼ਵਰ; ਉਥੇੋਂ ਹੀ ਪੁਰਖ ਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉਪਜੇ। ਸਾਰੇ ਰੂਪ, ਮਹੱਤ ਤੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਤੇ ਅਸਤਿਤ੍ਵ-ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੀ ਹੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਸੁਕ੍ਸ਼ਮ, ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ—ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਧਾਰੀ—ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸਥਿਰਤਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ, ਇੱਛਾ, ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹੈ। ਆਗਿਆ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਿਆਨ—ਉੱਚਾ ਤੇ ਨੀਚਾ—ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁੱਧ ਕਲਾ: ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਜੀਵ, ਪਰਿਵਰਤਨ, ਵਿਕਾਰ, ਅਸੱਤ ਤੇ ਸੱਤ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਿਚ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਮੋਹ ਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਲ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ, ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਸਤਾਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰ, ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗ ਪਏ।